BORÇALIDA SƏNAYENİN VƏ KƏND TƏSƏRRÜFATININ İNKİŞAF MƏRHƏLƏLƏRİ

Borçalı mahalının xalq təsərrüfatı iki istiqamətdə inkişaf etmişdir. Zəngin yeraltı sərvətlərinin bolluğu nəticəsində dağ-mə'dən sənayesi, bol suya və münbit əkinə yararlı torpaq sahəsində isə kənd təsərrüfatı.

Borçalıda sənaye və onun müxtəlif sahələri təbii-coğrafi şəraitə uyğun olaraq inkişaf etmişdir. Əlbəttə, ərazinin spesifik landşaft quruluşuna və təbii-xammal ehtiyatlarına görə özünəməxsus inkişaf səviyyəsinə malikdir. Mahalda sənaye təxminən 1800-cü illərdən inkişaf etməyə başlamışdır. Bu illərdə Zaqafqaziyanın bir sıra mahal və bölgələrində olduğu kimi, bu mahalda da dövrün bir neçə im-kanlı ziyalı adamları və dövlət adamları ərazinin xammal ehtiyatlarından istifadə məsələsindən kənarda qalmamışdılar. Onlar öz kapitallarını daha da artırmaq və xarici bazarlara çıxmaq üçün əl-ayağa düşmüşdülər. Belə adamlardan knyaz Mamuki Orbeliani, K.K.Sulkidze, qvardiya polkovniki Maslov, Kuçenbax, Melikov və b. qeyd etmək olar. Bu baxımdan knyaz Orbelianinin əməyi çox olmuşdur. Onun təşəbbüskarlığı nəticəsində mahalın Loru, Pəmbək və Borçalı nümayəndəliyinin ərazisində geniş miqyaslı geoloji-kəşfiyyat işləri aparılmış və yüksək bəhrə əldə edilmişdir. 1800-1820-ci illərə qədər yuxarıda adları qeyd olunan adamların səyi nəticəsində onlarla zəngin mis, qızıl-gümüş qarışıq metal yataqları kəşf olundu. Həmin illərdə bu yataqların üstündə xırda zavodlar quraşdırılaraq istifadəyə verildi. Belə zavodların gəlirlərindən kifayətlənməyən knyazlar və onların himayədarları öz axtarış və kəşfiyyat işlərini davam etdirirdilər. Bir qayda olaraq bu zəngin yataqlar ərazidə olan Pəmbək, Borçalı (Debed), Maşaver, Alket çaylarının ətrafında və Çatak, Ləlvər dağlıq massivinin ərazisində tapılmışdır. Beləliklə, Borçalı mahalında ən zəngin və şöhrət qazanmış Allahverdi mis yataqlarını (zavod) qeyd etmək olar. Düzdür, bu zavod mahalda ən qədimi sayılmır, bu zavod işə düşənə qədər (1880) ətrafda bir neçə xırda mədən artıq 1804-1815-ci illərdən fəaliyyət göstərirdi. Allahverdi zavodu Ləlvər dağının cənub hissəsində eyni adlı yaşayış məntəqəsinin ətrafında salınmışdır. 1884-cü ilin məlumatına görə, zavodun 92 fəhləsinin iş qüvvəsilə ildə 11235 pud mis istehsal edilib, Tiflis və Bakı quberniyalarına göndərmişdi. Zavoddan gəlirin əks-sədası və ümumiyyətlə, Allahverdi misinin şöhrəti mahaldan çox-çox uzaq ellərə də yayıldı. Buna görə də zavod istər Türkiyə və istərsə də digər ölkələrdən buraya gələn mütəxəssislərin diqqət mərkəzinə çevrildi. Bir müddətdən sonra Türkiyədən yunan mütəxəssisləri gəlmiş, tez bir zamanda torpaq və zavod sahibkarlarına çevrilmişdilər.

Allahverdi zavodu işə başladıqdan cəmi iki il sonra daha bir mədən-zavod fəaliyyətə başladı. Bu Şambluq və ya Şamlıq zavodudur. Bu zavod Allahverdi zavodundan 8 km aralı, Ləlvər dağının cənub-şərq ətəklərində açılmışdır.

1884-1885-ci illərdə bu zavodun 17 nəfər fəhləsi olmuşdur ki, onlar da ildə 1200 pud filiz istehsal edib mərkəzi şəhərlərə göndərmişdilər. Maraqlıdır ki, bu hər iki zavoda 1800-cü illərin əvvəlində Türkiyədən gəlmiş iqtisadi cəhətcə imkanı olan yunanlılar rəhbərlik edirdilər (iki yunan qardaşları).

Regionda bu zavodlardan başqa, çox da uzaqda olmayan Axtala mis mədəni də fəaliyyət göstərməyə başladı. Bu zavodun sahibi knyaz Məlikov olmuşdur. Düzdür, bu zavod istifadəyə tez verilib və tez də bağlanmışdır (1869). Öz dövrünə görə bu zavod çox qiymətli hesab olunurdu. Gürcüstan üçün bu zavodda gümüş və qızıl pul istehsal olunurdu. Zavod öz fəaliyyətinə 1866-1867-ci illərdən başlamışdır. 2-3 il fəaliyyət göstərən bu zavodun cəmi 14 nəfər işçisi olmuşdur ki, onlar da iki il müddətində 18000 pud filiz çıxarmış, ondan isə 240 pud xalis mis istehsal olunmuşdur. Borçalı mahalının qazıntı sərvətlərinin istehsalı yuxarıda qeyd etdiyimiz mədən və zavodlarla bitmir. 1870-1875-ci illərdən başlayaraq, 1890-1895-ci illərə qədər 10-a yaxın zəngin ehtiyata malik olan qızıl, gümüş, mis, dəmir və s. nadir və əlvan metallar yataqları aşkar edilmiş və müəyyən quruculuq işləri aparıldıqdan sonra öz fəaliyyətlərinə başlamışdı. Belə yataqlardan Borçalı çayının sağ sahilində İnəkli dərəsinin Kərinc kəndi ilə Xaçıgöy kəndi yanında, Pəmbək çayının sol sahilində Zamanlı adlı və ən zəngin Damblutu göstərmək olar. Bu yataqlar məşhur Çatax zavodundan təxminən 11-12 km aralı məsafədə yerləşmiş və knyaz Orbelianinin adına məxsus idi. Bu yataqlardan gürcü çar və knyazları özləri üçün qızıl, gümüş pul istehsalında istifadə etmişlər. Bundan başqa Mamuki Orbelianinin adına Cambağça yataqları olmuşdur və o baron Kuçenbaxın şüşə zavodu yaxınlığında yerləşmişdir. Bu zavoddan ildə 600 pud filiz çıxarılıb, 25 pud saflaşdırılmış xalis mis alınmışdır. Əmbülmülk kəndi yaxınlığında Maşaveri çayının sol sahilində Orbeliani adına "Əmbülmülk" zavodundan 1830-cu illərdə güclü istifadə olunmağa başlanmışdır. Qeyd etməliyik ki, bəzi arxiv materiallarının verdiyi məlumata görə, bu zavod öz xammalını hələ 1800-1804-cü illərdə tərkibi qızıl-gümüş metalları ilə zəngin olan yataqlardan götürmüşdür. İstifadə vaxtı xeyli qızıl tozu alınmışdır. Tərkibində qızıl, gümüş qarışıqlı metal hissəciklərinin və tozunun geniş yayıldığı yataqlardan Allahverdi, Axtala, Damblut kimi zəngin gümüş mədənlərini qeyd etmək olar. Bu cür yataqlar bir qayda olaraq yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, Borçalı, Pteqovan, Xram çaylarının fəaliyyəti nəticəsində meydana gəlmişdir. Məlumdur ki, bu çaylar əsasən axan dağ çaylarıdır. Bu yataqlar 1875-ci ildən knyaz Sulkidze və qvardiya polkovniki Maslov tərəfindən açılmış və onların rəhbərliyi altında fəaliyyətə başlamışdı.

Maslovun qəfil ölümü geniş perspektivə malik olan bir sıra yataqların istismarını ləngitmiş, sonradan bu yarımçıq işləri knyaz Sulkidze davam etdirmişdi. Knyaz Sulkidze bundan başqa 1885-ci ildən etibarən onlarla (Maşaver çayının orta axarında Kazret və Baliç kəndləri arasında Dəmir dağdan başlayan Kazret çayının Maşaverə birləşən yerində, Binazor kəndi ətrafında) yataqlara və mədənlərə də rəhbərlik edirdi.

Borçalı mahalının sənayesi heç də bunlarla tamamlanmır. O, qiymətli metal və mis mədənləri ilə yanaşı, həm də zəngin və çox qiymətli tikinti materialları xammalı (qum, gil, əhəng, çay daşları və yer altından çıxarılan qara və ağ rəngli sal daşlar), dünya şöhrəti qazanmış qara mər-mər və plitə-psamit yataqları ilə də zəngindir. Bu zəngin yataqlar Borçalı çayının dərəsində yerləşən Uzunlar kəndi yaxınlığında cəmləşmişdir. Bu barədə akademik Abix öz əsərlərinin birində belə yazmışdır: Yaxşı olar ki, "Tiflis aləmi bu zəngin və qiymətli sahibsiz xəzinəyə meyl göstərsin", çünki çox böyük imkanlara malik olan bu təbii sərvətlər xalq üçün həm xeyirli və həm də yararlı sahədir. Bu yataqlar Tiflis mühitindən cəmi 60-70 km məsafədə yerləşmişdir.

Xalq təsərrüfatı əhəmiyyətli bu psamit yataqları daha sonra Maşaver çayı mənsəbində Y. Yekaterinenfeld (Bolnisi şəhəri) yaxınlığında aşkar olundu. Sonralar bu tikinti materialı Tiflis mühitində "Bolnis" adlı daş kimi şöhrət tapmışdır. Məlumat üçün qeyd etməliyik ki, Borçalı bu sənaye və tikinti əhəmiyyətli materiallarla yanaşı, yeraltı mineral suları ilə də nəzər-diqqəti cəlb etmişdir. Lakin o vaxtlar bu sərvətdən nə fermerlər, nə də yerli əhali belə istifadə etmirdilər. Üstəlik, mahalın bu təbii sərvətə ehtiyacı daha yüksək idi.

Ümumiyyətlə, ərazidə əhalinin içməli suya tələbatı gundən-günə pisləşirdi. Daha doğrusu, əhali içməli sudan bir qayda olaraq axar çaylardan, gölməçələrdən (dağlıq ərazilər bura daxil olunmur) istifadə edirdilər. Mahalın bir sıra dağlıq, dağətəyi bölgələrində və bəzən meşəətrafı sahələrdə keyfiyyətli suyu olan bulaq və kəhrizlər də fəaliyyət göstərirdi. Belə sulardan (bulaq) mahalın Trialet nümayəndəliyinin dövlət tabeliyində olan Ayazma dövlət kilsəsinin içərisindən qaynayıb-coşan bulağı (1950-ci illərdən bulağa xüsusi qayğı göstərilib, kəhriz formasına salındı), Loru nümayəndəliyinin tabeliyində olan bir neçə bulağı və Arduvi kəndində fəaliyyətdə olan kəhriz quyusunu misal göstərmək olar. Bu suların tərkibi yod-brom, dəmir, mis və s. mineral birləşmələri ilə zəngin olub, insan və heyvanat aləminin dəri-zöhrəvi və bir sıra xəstəliklərində müalicəvi əhəmiyyəti vardır. Borçalı nümayəndəliyinin Opret kəndində fəaliyyət göstərən bulaq. Bu bulağın suyundan nəinki yerli əhali, hətta 10-20 km-dəki qonşu kəndlərin əhalisi də istifadə edirdilər. Bu suyun tərkibində qaz, yod, brom, dəmir və s. mineral birləşmələri vardır. Arxiv materiallarının məlumatına görə, Opret bulağının suyu öz keyfiyyətinə görə, məşhur "Zelter" mineral suyundan da üstün tutulur.

Borçalı mahalının nümayəndəliyinin mərkəzi Sarvan, ona qonşu hallavar kəndlərində məşhur içməli su quyuları və kəhrizləri ərazidə öz sərinliyi, tamı, şirinliyi və büllur kimi saflığına görə heç də dağ sularından fərqlənmirdi. Bu quyular "Ağalıq", "Şeyx" nəslinin həyətində, Hallavar kəndində isə kəndin tən ortasında İsrafil kişinin çəpərində fəaliyyət göstərirdi. Ümumiyyətlə, belə bulaqlara Borçalının onlarca kəndlərində rast gəlmək olurdu. Lakin elə kəndlər var idi ki, son 200-250 ildə onların ərazisində bir dənə də olsun içməli su quyusu və ya kəhriz olmamışdır. Belə kəndlərdən Alket çayının aşağı axarı istiqamətində məskunlaşmış Korarxı, Muğanlı, Candar, Sarvanın bir hissəsi, Kürtlər, Təkəli, Xancığazlı, Quşçu, Qarayazı böl-gəsinin isə kəndlərinin 70-80 faizi bu gündə idi.

Bu illərdə mahalın bütün aran kəndlərində içməli su problemi bir nömrəli sayılırdı. Mahalın Qızılhacılı, Candar, Gorarxı və s. kəndlərinin əhalisi uzunqulaq və atların tərkində qonşu kəndlərdən su daşıyırdılar.

Əhalinin içməli suya tələbatının ödənilməyən bir vaxtında hakim dairələr içməli sudan sənayedə və kənd təsərrüfatında da geniş istifadə edirdilər. Bu neqativ məsələləri qismən aradan götürmək üçün imkanlı fermerlər və icarə rəhbərləri öz vəsaitləri hesabına bir neçə təsərrüfat əhəmiyyətli su kanalları çəkdirmişlər. Belə kanallara Qarayazı nümayəndəliyində və Borçalı bölgəsində rast gəlinir.

Borçalı özünün daş karxanaları və qara mərmər yataqları ilə də zəngindir. Bu daş karxanalarından lap qədim vaxtlardan bir tikinti materialı kimi istifadə olunurdu. Belə karxanalardan Başkeçid bölgəsində (Qarabulaq, Qəmərli), Çoruk Qəmərlidə, İmir Kəsən, Qoçulu, Arıxlı və s., Borçalı bölgəsində zəngin "Qara-dağ" Qızılhacılı, Şüləver, "Qızıl daş", Zəlyə bölgəsində olan saysız-hesabsız böyük ehtiyata malik daş karxanaları və sarı rəngli vulkanik gil çöküntüləri yataqlarını, Ağbulaq bölgəsində Kosalar, Dağet Xaçınlı, Tsintskaro, Dürnük və s., Qarayazı, Karel, Kaspi, Saqareco və Telavi bölgəlörindəki yerli tələbatı ödəyən daş karxanalarını da qeyd etmək olar. Bundan başqa ən qiymətli qara mərmər yataqlarına-Tsop, onun ətraf ərazilərində Opret və s. Zəngin əhəng və gəc materiallarına Borçalının Candar, Kirənc Muğanlı, Ağbulaq, Bolnis və s. məntəqələri göstərmək olar. Evtikmə, yolsalma və kanal-bəndlər çəkmək işlərində Təvədöy (Xram), Borçalı çaylarının qumundan və çınqıl daşlarından geniş istifadə olunur.

O dövrdə yeganə şüşə istehsal olunan Kuçenbaxın (Baş-keçid məntəqəsinin yaxınlığında) şüşə zavodunu qeyd etmək olar. Bu adları çəkilən yeraltı sərvətlərin zənginliyi nəticəsində mahalda sənaye sahələri ildən-ilə inkişaf etməyə başladı.

Müasir dövrdə, yəni 1959-1960-cı illərdən başlayaraq mahalda qədim sənaye obyektləri ilə yanaşı, onlarca böyük çeşidli yeni sənaye obyektləri və sahələri ilə yanaşı, onlarca böyük çeşidli yeni sənaye obyektləri və sahələri yaradıldı. Yeni yaradılmış sənaye sahələri bütün mahalın mərkəzi şəhər, qəsəbə və geniş iqtisadi imkanı olan iri və böyük kənd yaşayış məntəqələrində inkişaf etdirilməyə başlandı. Mütəxəssislərin fikrincə, sənayecə inkişaf etmiş region və bölgələrin ərazisində sənaye təmayüllü kənd təsərrüfatı sahələri də inkişaf edir. Bu baxımdan Borçalı və digər bölgələrin kənd təsərrüfatı sahələri özünəməxsus spesifik quruluşa malikdir.

Borçalının və s. bölgələrin kənd təsərrüfatı digər mahallarda olduğu kimi, burada da əsasən torpaq-iqlim şəraitindən çox asılı olmuşdur. Mahalın ərazisinin 3/2 hissəsi dağlıq, dağətəyi və xırda təpəlik massivlərindən ibarət olduğu üçün özünəməxsus təsərrüfat sahələrinə malikdir. Əvvəllər Borçalıda əkinə yararlı torpaq sahələri çox az idi. Olan torpaqlar da əsasən icarəyə götürülmüş yerli zəhmətkeşlərin həyətyanı sahəsi, qismən isə dövlət mülkiyyətinin tabeliyində olmuşdur. Buna baxmayaraq, Borçalı ən qədimdən belə dadlı meyvələri, keyfiyyətli tərəvəz və bostan bitkiləri, hələ çar hökumətinin stolunu bəzəyən yüksək kaloriyə malik keyfiyyətli buğdası (çörəyi), zərif yunlu heyvandarlığı və atcılığı-ilxıçılığı ilə məşhurlaşmışdır. Əlbəttə, kənd təsərrüfatının belə bir zirvəyə qalxmasında ərazidən axan və özü ilə müxtəlif dağ çöküntüləri gətirən Borçalı çay (Debed), Cağala (Maşaver), Alget, Pəmbək və on-larca xırda çay və arxların rolu çox böyük olmuşdur. Bir sözlə, mahalın kənd təsərrüfatı bu çayların aqibətindən çox asılı olmuşdur. Bu baxımdan Borçalı mahalı özünün axar-baxarlı təbiəti, çayları, kanalları (arx) ilə çox məşhurdur.

Mənbəyini dağların qar və buzlaq sularından, yeraltı gölməçələrdən götürən Xram (Təvədöy), Alget, onlara birləşən Maşaver (Cağala), Debed (Borçalı) və s. çaylar Borçalının tarixi qədər qədim olmuş və onun yaşamasında və təsərrüfatının inkişafında əvəzsiz rol oynamışdır. Borçalı çayının uzunluğu təxminən 150 km olub, öz mənbəyini İrəvan quberniyasının dağlıq ərazisinin ətəklərindən götürüb, Xram çayının sağ qolunu təşkil etmişdir. Borçalı çayı aşağı aran ərazisində Kür çayının sağ tərəfi ilə axaraq Qırmızı (sınıq) körpü ətrafında Kürə tökülür. Bu çaya sonra da bir neçə ad verilib, yəni yuxarı axarında Pəmbək, aşağı axarında Debed və s. adlanır (1600-1880-ci illərdə).

Borçalı çayının suları ilə Loru çölünün və nümayəndəliyinin torpaqları suvarılır.

Alget çayı öz mənbəyini Trialeti sıra dağlarının Mzisskviri yüksəkliyindən götürüb, Qırmızı körpü (Borçalı ərazisində) yanında Təvədöylə (Xramla) birləşib, Kür çayına qarışır. Bu çay mənbəyindən mənsəbinə qədər qarşısına çıxan (yaz, payız vaxtı) bütün maneələri dəf edərək, torpaqları yuyub (Sarı qaya adlanan ərazi) özü ilə üzüaşağı min tonlarla torpağa çöküntü hopdurur. Alget Məngilis məntəqəsindən axaraq Bedən sırasından çıxıb, Boqva kəndi yaxınlığında Tiflis bloklyuç yolunu kəsib, Borçalı bölgəsi istiqamətində axaraq, Marabda kəndinin alt yanından Sarvan ərazisini tən yarıya bölüb, 25-30 km məsafəni Borçalı düzənliyinin ərazisindən axıb keçir. Alget çayı yaz və payız aylarında suyu çox çoşqun olur. Odur ki, ətraf sahələri suvarmaq məqsədilə 24 kanal çəkilmişdir. Düzdür, bu kanallar təkcə suvarmaq üçün yox, eyni zamanda torpaq qoruyucu, yuyulma proseslərinin qarşısını almaq üçün də nözərdə tutulmuşdur.

İcarəçi Veys-Fon-Veysenqafa görə, bu 24 kanalın yalnız ikisindən suvarma üçün istifadə olunurdu. Bu kanallardan əsasən müsəlman (Azərbaycan türkləri) kəndləri istifadə edirdilər.

Mahal üçün ikinci böyük əhəmiyyətli olan çay Təvədöydür (Xramdır), Xram çayından bir qayda olaraq əhalinin içməli su ehtiyacı ödənilir. Barmaqsız bölgəsində isə qismən təsərrüfatda istifadə edilir. Xram çayı öz mənbəyini Borçalı mahalının dağlıq Tsxra-Tskaros-Mta dağının aşağı ətəklərindən götürüb, 15-20 km axaraq sonra mahalın ərazisinə Tav-Koteli yüksəkliyinin şimal hissəsindən daxil olur. Burada çay özünün ikinci tarixi adına Ktsiyə (gürcücə) çevrilir. Dağlıq Ərçivan silsiləsindən axan Pene çayı Ktsiylə birləşir, Əvrənli kəndinin ərazisindən keçib, Zəlyə düzənliyi ilə axaraq geniş bataqlıq sahələr yaradır. Yeddi kilsə kəndi yaxınlığında Ktsiy çayı soldan Cins, sağ-dan Nərdivan, Ayazma kimi xırda çayları birləşdirib Zəl-yənin Quniya-Qala və ya Günlü-qala (Günəşli qala.) ətrafında Xram adını daşıyır. Barmaqsız körpüsünə qədər Xramın keçmiş qərargahı (ipab kvartir) ətrafında, sağdan, soldan bir sıra xırda çayların bu çaya birləşməsinə baxmayaraq, onun subasar hövzəsi çox dərin dərələrdən keçdiyinə görə lazımi təsərrüfat əhəmiyyətinə malik deyildir. Çayın dərin dərələrdən, sıldırım qayalıq ərazilərdən keçdiyinə görə onun suyundan kənd təsərrüfatında demək olar ki, heç istifadə olunmurdu. Yalnız Barmaqsız körpüsü yanında yerli əhali çayın qarşısına bəndlər çəkərək balıq ovu ilə məşğul olurdular. Xram çayı Nərdivan kəndi ərazisindən Bar-maqsız körpüsünə qədər (30 km) ərazi başdan-başa düzən sahə olmasına baxmayaraq, burada suvarma əkinçiliyi demək olar ki, yox dərəcəsindədir. Səbəbi ərazinin əkinə yararlı torpaq sahəsinin olmaması, xırda çayların daşıb ətrafı basması, bataqlıq ərazilərin üstünlüyü və iqlimin həddən artıq soyuq olmasıdır. Burada Dərəköy, Cins, Ayazma, Barmaqsız və s. kəndlərin əhalisi həmişə bu subasar sahələrin yararsızlığından şikayət edirdilər (1850-1900). Beləliklə, Xram təxminən 100 km-ə qədər bir məsafəni qət edib, Borçalı mahalının Kolagir kəndinin taxtalı körpüsündən axıb, Arıxlı düzənliyinə istiqamət götürür. Çayın suyundan bu ərazidə su çiləyici nasosların işə salınması nəticəsində qismən də olsa, kənd təsərrüfatı sahələrində istifadə olunur.

Xram çayının təsərrüfat fəaliyyətinin aşağı olmasına baxmayaraq, onun sularından tutulan balıqlar keyfiyyətinə görə Qafqazda və onun bölgələrində məşhur idi. Bu balıq növünün adı məşhur "Xramuli"dir. Xramulinin ovlanması hələ o vaxtlar qanunsuz hesab edilirdi. Bunun dövlət tərəfindən ovu təşkil olunmamışdır. "Xramuli" balığının qeyri-qanuni ovlanması 200 ildən artıqdır ki, davam edir. Çox qəribədir ki, Xram çayının Borçalının düzən ərazisindən axarkən Kür çayına ucsuz-bucaqsız sürülər şəklində "Xramuli-Murtsa" balığı keçir. Lakin bu çayın mənbə his-səsində olan "Dağ Sarvan-Qaranlıq dərə" dağlıq massivində isə "qızıl" və ya farel balıq kimi adlanır. Təbiət doğrudan da möcüzələr yaradır. Çayın başlanğıcında "Qızıl balıq", qurtaracağında (mənsəbində) isə "Xramuli".

Borçalının torpaqları təbii şərait baxımından çox müxtəlifdir. Belə ki, onun kənd təsərrüfatının inkişafı ərazidən axan çayların, əkinə yararlı torpaq sahələrinin və meşə sərvətlərinin zənginliyindən çox asılıdır. Borçalıda qarlı günlərin sayı cəmisi 5-6, bəzi illərdə 10-a çatır. Qədimdən Borçalının dağlıq və sıldırım qayalıq hissələrində qeyri-müsəlman xalqları, düzənlik ərazilərdə isə bir qayda olaraq Azərbaycan türkləri yaşayıb yaradırlar. Loru düzənliyindən başlayaraq Ağkörpü, Şüləver, Bolnis-kənd və Xatis-sopelidən Çatax zavoduna kimi Azərbaycan türkləri kənd təsərrüfatı ilə məşğul olurlar.

Bu ərazinin torpaqları sarımtıl, bozqır və bəzi yerlərdə isə qara torpaq tiplərindən ibarətdir. Əsasən tütünçülük, üzümçülük-bağçılıqla məşğul olurlar. Yüksək dağlıq Somxeti qırışıqları Şərq küləklərinin qarşısını kəsərək, birbaşa Loru və Zəlyə düzənliyinə daxil olmağa imkan vermir. Eyni olaraq bu proses Başkeçid vadisinə də aiddir. Başkeçid vadisi geniş üzümçülük zolağının keçid mərhələsində olub, ortaq mövqe tutur. Baş keçid vadisi dedikdə əsasən Lök dağının şimal ərazisi və Maşaveri, Çoçiyan çaylarının yuxarı hissəsinin torpaq sahələri nəzərdə tutulur. Bu yerlərin torpaqları kənd təsərrüfatına yararlı olub, çaylar boyunca bataqlıq və bəzi yerlərdə isə əhəng qarışıqlı ağ rəngə çalan münbit qatdan ibarətdir. Başkeçid vadisinin iqlimi mülayim və yumşaq olub, çox sağlamdır. İnsan orqanizmi üçün əvəzolunmazdır. Axırıncı iki plato özünün torpaq-iqlim şəraitinə görə bir-birinin davamıdır. Yəni oxşarlıq hər ikisində eynidir. Belə ki, Loru çölü Zəlyə düzənliyinin davamı olub, ikinci plato birincidən özünün 500 fut ortaq mütləq yüksəkliyindən yuxarı olması və iqlim şəraitinin kəskin sərtliyi ilə fərqlənir.

Zəlyə düzənliyinin torpaqları iqlim şəraitinə uyğun olaraq, ərazi üzrə paylanmışdır. Belə ki, buranın torpağı əsasən vulkanik tərkibli olub, üst qatı qara torpaqdan iba-rətdir. Bu torpaqda əsasən təbii yem bitkiləri və mədəni kartofçuluq inkişaf etmişdir. Son vaxtlar bu torpaqlarda tərəvəzçilik (kələm) və taxıl bitkilərinin əkin sahələri də inkişaf etdirilir.

Onu qeyd etmək lazımdır ki, bu bölgələrdə əkinə yararlı və əkin altında qalan torpaq sahələri çox azlıq təşkil edib, kənd əhalisinin isə həyətyanı torpaq sahəsi demək olar ki, yox dərəcəsində, yəni hər adambaşına cəmi 0,19 desyatin düşürdü.

Loru çölünün (düzənliyinin) torpaqları vulkanik tipli olub, kəvd təsərrüfatı baxımından demək olar ki, yararsızdır. Buranın torpaqlarından ən qədim dövrlərdən bəri mal-qara üçün otaracaq, örüşlər və biçənək kimi istifadə edilir. Son vaxtlar bu çölün çay yataqlarının yerində və çay ətraflarında meşənin qırılmış hissələrində sahələr əkinə yararlaşdırılıb, dənli bitkilər əkilir. Bu bölgədə Zəlyə bölgəsinə nisbətən bir sıra dənli bitkilər vaxtında əkilib becərilir. Buna ərazinin iqlim şəraiti də yol verir.

Əhalinin və yaşayış məntəqələrinin milli tərkibinə və təsərrüfat fəaliyyətinə görə, mahalın strukturu aşağıdakı qayda üzrədir. Mahalın ən ucqar şimal-qərbində dağlar arasında Zəlyə düzənliyi yerləşmişdir. Burada bütün torpaqlar dövlət tərəfindən idarə olunub, yalnız şimal-şərq hissəsinin kiçik bir ucqar sahəsi şəxsi üzvlərə mənsubdur. Bura cəmisi 5 azərbaycanlı ailəsindən ibarət Minasaz-kənd məntəqəsinin sakinləri daxildir. Bunun ətrafında dövlət tabeliyində olan dörd Azərbaycan kəndi məskunlaşmışdır. Düzənliyin qalan hissəsində 22 yunan, 12 erməni, 2 qarışıq erməni-yunan və 1 qaraçı kəndi formalaşmışdır. Bundan cənuba daha bir başqa düzənlik uzanır ki, (Qarabulaq) özündə 17 kəndi birləşdirir. Bunlardan 7-si mənşəcə gürcü, 3-ü yunan və biri isə Azərbaycan kəndidir. Bu 11 kəndin 10-u dövlət tabeçiliyində, biri isə şəxsi mülkiyyətçiliyə daxildir.

Nəhayət, baş keçid vadisi özünün mülayim və yumşaq iqlimi ilə fərqlənir və əkinə yararlı torpağı ilə nəzər-diqqəti cəlb edir. Burada 66 məntəqə məskunlaşmışdır. Bu məntəqələrin hamısı Maşaveri çayının hövzəsinə daxildir. Kəndlərin 46-da azərbaycanlılar, 3-də ruslar, 3-də ermənilər, 3-də gürcülər, 9-da qarışıq yunanlar və 1-də almanlar məskunlaşmışlar. Buranın torpaqlarında əsasən şəxsi mülkiyyətçilikdir, 4-ü isə dövlət tərəfindən idarə olunur. Ən sıx məskunlaşmış ərazi Debed (Borçalı) çayının hövzəsidir. Bu hövzədə 87 məntəqə yerləşmişdir. Bu 87 məntəqənin 42-də şəxsi mülkiyyətçilik 41-də dövlətçilik, 5-i isə dağ-mədən zavodunun tabeliyinə daxildir. Əhalinin milli mənsubiyyətinə görə 44-də ermənilər, 31-də azərbaycanlılar, 7-də ruslar, 5-də isə yunanlar yaşayır. Xram çayının mənbəyində isə 16 məntəqədə onların 11-də erməni, 3-də azərbaycanlı, 1-də gürcü, 1-də isə yunanlar yaşayırlar. Kəndlərin 11-də şəxsi mülkiyyətçilik, 5-ni isə dövlət idarə edir. Belə şəxsi mülkiyyətçilik Xram çayının aşağı axarının düzənlik ərazilərində hakimdir. Azərbaycan türkləri yaşayan 22 məntəqənin yalnız 4-də dövlət kəndli mülkiyyətçiliyidir. Daha sonra Alget çayının aşağı axarında 5 şəxsi mülkiyyətçilik formalı məntəqələr vardır ki, əhalisinin milli tərkibini Azərbaycan türkləri təşkil edir. Nəhayət, Kür çayının sağ sahili zonasında 6 məntəqə məskunlaşmışdır ki, hamısında Azərbaycan türkləri yaşayır və şəxsi mülkiyyətçilik formasıdır. Maraqlıdır ki, Bu ərazilərdə yaşayan əhalinin 3/2 hissəsi qeyri-Azərbaycan türkləri olub 95%-i dağlıq ərazidə, maldarlıq üçün və kənd təsərrüfatı üçün əlverişli və yaralı dərələrdə pərakəndə şəkildə məskunlaşmışlar. Azərbaycan türkləri isə bir qayda olaraq, bol suyu, münbit əkinə yararlı torpaq sahələri olan düzənlik sahələrdə məskunlaşmışdır.

Borçalı mahalı özünün istər əhalisinin sosial təminatına və istərsə də torpağın məhsuldarlığına görə Tiflis quberniyasında ən qabaqcıl yerlərdən birini tutur. Sürətlə artan əhali getdikcə əkinə yaralı torpaq sahələrində məskunlaşaraq əkin altında olan torpaqların sahəsini azaltmış olur. Əhali artdıqca yaşayış məntəqələri də artır. Bu da özlüyündə kənd təsərrüfatına yararlı torpaqların bir hissəsini əkin dövriyyəsindən çıxarır. Mahalın bu üstünlüklərini dərk edən erməni, yunan, gürcü, rus, alman və s. az saylı xalqlar tədricən Borçalıya gəlib torpaq icarəyə götürüb və ya torpaqları nəqd pulla varlı sahibkalardan alıb, özlərinə sığınacaq düzəldirdilər. Qeyri-millətdən olan imkanlı və varlı adamlar özlərinin uzaqgörənliyindən istifadə edib Borçalı mahalının münbit torpaqlarından icarəyə götürmüş, bir müddətdən sonra isə həmin torpaq sahələrinə sahib olmuşlar. Bunlardan knyaz Orbelianini, general Qabulovların, Məlikovları və Baratovları göstərmək olar.

Borçalı mahalında Azərbaycan türkləri tədricən qonşu xalqların əmək fəaliyyətinə nəzər salıb, ruslardan kələm, kartof becərməyi, alman koloniyalarından ikitəkərli, sonradan isə dördtəkərli fayton-arabalardan istifadə üsulunu, molokanlardan arı saxlanılmasını, İsveçrə pendirinin hazırlanmasını və s. məhsulların istehsalını öyrənmişlər. İsveçrə pendiri əsasən Başkeçid kəndində, Borçalı rayonunun Qullar kəndində alman koloniyası tərəfindən istehsal edilib inkişaf etdirilirdi. Dağlıq Zəlyə, Başkeçid bölgələrində və Ahılkələk regionunun Borçalıya aid bölgələrində kələm, kartof, yaz-yay aylarında isə bal istehsalı, heyvavdarlıqda isə pendir və şor hazırlanması ilə məşğul olurdular.

Ümumiyyətlə, Azərbaycan türklərinin ən qədim təsərrüfat sahələri heyvandarlıq, əkinçilik olmuşdur. XX əsrin 50-ci illərindən başlayaraq, Borçalı mahalının bütün suvarılan torpaqlarında intensiv olaraq bağçılıq, üzümçülük, tərəvəzçilik, yemçilik (mal-qara üçün yem bazası), bunların müqabilində isə güclü quşçuluq, tövlə şəraitində iribuynuzlu mal-qara, əsasən südlük-ətlik istiqamətli və qismən donuzçuluq inkişaf etdirilməyə başladı.