BORÇALIDA VƏ QONŞU BÖLGƏLƏRDƏ NƏQLİYYATIN İNKİŞAFI

Nəqliyyat mənzil (ev) kimi həyatın ən vacib və zəruri hissəsidir. Onsuz yaşayış, geniş mənada fəaliyyət göstərmək qeyri-mümkündür. Çünki əlaqə, səyahət, gəzinti, yük daşınması, müharibə dövründə isə əvəzsiz fəaliyyət göstərən, bir sıra məqsədlərə yetmək vasitəsi bilavasitə nəqliyyat ilə bağlı olub başa çatdırılır. Geniş mənada nəqliyyat kəndi şəhər ilə, yaşayış mərkəzini kənd təsərrüfatının fəaliy-yət dairələri ilə, istehsal dairələrini bir-birilə, bir təsərrüfat müəssisəsinə daxil olan ayrı-ayrı kəndləri, qəsəbələri bir-birinə, yaşayış massivlərini dəmir yolu stansiyası ilə, şose yolu düyünü ilə, selitab sahəni istehsal yerləri ilə birləşdirən güclü bir vasitədir. Bu vasitə nə qədər güclü və təkmildirsə əhalinin məskunlaşması, istehsal və s. o qədər sürətli və böyük, həyat isə o qədər fəal olur.

Bunları nəzərə alaraq nəqliyyat sahələrini inkişaf etdirmək üçün ən təxirəsalınmaz məsələ nəqliyyat yollarının çəkilməsi, onların tənzim edilməsi və qayğısıdır. Borçalı və s. bölgələrdə bu problemləri tədqiq etmək üçün ulu keçmişimizə nəzər salıb, əldə olunan materiallardan geniş istifadə edilməlidir.

Qədim dövrlərdən başlayaraq indiyə kimi bir xalqın digər xalqla mədəni, iqtisadi və siyasi əlaqələrinin idarə olunmasında və getdikcə inkişaf etdirilməsində əvəzsiz rolu nəqliyyat vasitələri oynayıb. Bu baxımdan Borçalı mahalı və sair bölgələrinin əhalisi özünəməxsus nəqliyyat növləri ilə nəzər-diqqəti cəlb edir.

Borçalının və sair bölgələrin azərbaycan türkləri yaşayan məntəqələrinin təbii şəraiti və onun coğrafi mövqeyinin nəqliyyat baxımından müxtəlifliyi və şaquli zonallığı müxtəlif dövrlərdə müxtəlif nəqliyyat vasitələrinin yaranmasına səbəb olmuşdur. Keçmişdə dağlıq məntəqələrdə yeganə nəqliyyat vasitəsi kimi eşşək (uzunqulaq), öküz, qismən isə atlardan, XVIII əsrin axırlarından isə əvvəlcə iki təkərli arabalardan, sonra isə dörd təkərli arabalardan geniş istifadə olunmuşdur. Borçalının və düzən, yəni aran məntəqələrində isə əsasən dəvə, qatır, XIX əsrin axırlarından isə eşşək, at və öküzdən həm mi-nik, həm də qoşqu kimi istifadə edilmişdir.

Mahalın təbii komponentlərinin (yeraltı və yerüstü ehtiyatlarının) çoxsaylı olmasına baxmayaraq, nəqliyyatı çox yararsız və dözülməz bir vəziyyətdə olmuşdur. Mahalın cəmi üç istiqamətdə baş yolları var idi. Hər üç yol əsasən əhalinin sənaye və kənd təsərrüfatı yüklərini birbaşa Tiflis şəhərinə çatdırmağa, Tiflislə Cəlaloğlunu və Şüləver məntəqələrini birləşdirməyə xidmət edir. Qeyd etdiyimiz kimi, mahalın ən əsas magistral şosse yolu Cahanbağça-Tiflis-Cəlaloğlu yoludur. İkinci baş yolu isə Ağstafa-Aleksandropol şosesidir ki, onu yerli əhali öz xərcləri hesabına açmışdı. Üçüncü baş yol dağlıq Zəlyə bölgəsində Zəlyə-Tiflis magistralıdır. Qalan məntəqələr arasında olan yollar yalnız torpaq yollardan ibarət idi, burada isə quraq aylarda yalnız fayton və ya iki-dörd təkərli arabalardan, yağmurlu havada və qış aylarında isə at qoşulan minikdən istifadə edirdilər. Mahalda daha başqa yerli əhəmiyyətli yollar və dağ cığırları da vardı ki, ondan da əhali yalnız at, eşşək və öküzlərlə xırda yüklərin daşınmasında istifadə edirdi. Barmaqsız (Zəlyə)-Nərdivan, Barmaqsız-homeret (Qomoret), Başkeçid-Qara Kilsə, Başkeçid-Qarabulaq və s.

Mahalın Tiflis, Sarvan, Marneul (1886-1887), Şüləver, Ekaterinenfeld, Başkeçid və s. məntəqələrinə tranzit yol yalnız Sarvan-Marneul məntəqələrindən keçirdi. Bundan başqa, Tiflis şəhəri ilə Cəlaloğlu kəndini birləşdirən Şüləver-Çəlaloğlu yolu da vardır. Bu yolu əsgərlər salmışdılar. Yolun salınmasında üç batalyon əskər iştirak etmişdi. Bu batalyonlar Cəlaloğlu koloniyasında cəmləşmişdir. Yol Tiflis-Cəlaloğlu şosse yolundan 60-70 km qısadır. Şüləver-Loru-Opret-Ağ körpü (Babren körpüsü), Bolnis-çay, Privolni, Urut-Cəlaloğlu və s. kimi yollardan əhali yalnız havanın quraq günlərində istifadə edirdi.

Aleksandropol mahalı ilə Tiflis şəhərini birləşdirən Cahanbağça yolundan başqa ikinci torpaq yolu da vardı. Lakin bu yoldan da yalnız havanın quraq vaxtlarında istifadə edilirdi. Vaxtilə Borçalıda məşhurlaşmış əsas işlək yollardan biri də Aleksandropol mahalı ilə "Gürcü yolu", sonra isə Sızıqlıyer, Küllübağça, Küllübulaq, Boz Yoxuş, Qaraxaç (Qara-ağac), Voronsovkadan (Kalinino) keçib Cahanbağça yolu ilə birləşən ikinci dərəçəli torpaq yoludur. Mahalın ən qısa yolu Zəlyə-Mənkilis-Tiflis yoludur. Zəlyə-Tiflis yolunun cəmi 20-25 km hissəsi bərk örtüklü, qalanı isə torpaq örtüklüdür. Ona görə də payız və qış aylarının yağmurlu və donuşlu günlərində bu yol öz əhə-miyyətini itirərdi. Borçalı qəzasının yuxarıda adları çəkilən nəqliyyat və əhali üçün piyada işlək yollarından başqa, qonşu Qazax, Gəncə mahallarına, Sıqnağ, Saqareço, Loqodex, Karel, Kaspi və Muxran kimi yaşayış məntəqələri ilə poçt-rabitə əlaqələri saxlanılmasında istifadə olunan ölkə tabeliyindəki: Sarvan-Tiflis-Sığnağ, Bolnis-Sarvan Sandar-Tiflis-Saqareco-Qaraçöp və ya İori Muğanlı (Yor Muğanlı), Cəlaloğlu-Başkeçid-Bolnis-Sarvan-Qazax-Gəncə və s. yolları qeyd etmək olar.

Beləliklə, Borçalı mahalının nəqliyyat yolları haqqında onu qeyd etmək olar ki, onlar keyfiyyətcə dövrün tələbləri səviyyəsivdən çox-çox aşağı idi. Borçalının istər dağlıq və istərsə də düzən, aran hissəsindən tez xarab olan ət və ət məhsullarını, meyvə, tərəvəz və bostan məhsullarını iki və dörd təkərli arabalara yükləyib bu daşlı-torpaqlı yollarla Tiflis, Borcom, Qori, Kutais, Mənkilis kimi şəhərlərə aparmaq zəhmətkeş kütlə qarşısında həddən artıq çətinliklər törədirdi. Belə ki, arabalara vurulmuş məhsulların təxminən 60-70 faizi xarab olub atılırdı. Bu da kənd bölgələrində zəhmətkeşlərin daha çox kasıblaşmasına, şəhərlərdə isə bazar və dükanların piştaxtalarının boş olmasına gətirib çıxarırdı. Bu sosial-iqtisadi məsələlər Borçalıda nəqliyyat yollarının az və keyfiyyətsiz olması, bəzi bölgələrdə isə heç olmaması, qəzanın yalnız sosial-iqtisadi vəziyyətinə yox, eyni zamanda yaşayış məntəqələrinin abadlığına və böyüməsinə əhalinin ərazi daxilində sıx və mehriban məskunlaşmasına öz mənfi təsirini göstərmişdir. Bu, heç də ərazidə yaşayan kəndli kütlələrinin qüvvə və bacarığından irəli gəlmirdi, sadəçə olaraq Azərbaycan türkləri yaşayan ərazilərə hakim dairələrin diqqət yetirməməsi ilə bağlı idi. Məlumat üçün qeyd etmək olar ki, qəzada hansı ərazidə qeyrimüsəlmanlar yaşayırsa, o ərazilərin yolları bərk örtüklü olurdu.

Əsrin 40-cı illərindən başlayaraq alman koloniyaları və əsirlərinin gücündən istifadə edərək qəzanın Marneuli Ağbulaq-Zəlyə və Marneuli-Şüləver-Sadaxlı, 50-ci illərdə isə Marneuli-Bolnis-Başkeçid məntəqələri arasında I növlü (kateqoriya) asfalt örtüklü yollar salındı. Respublikanın daxili imkanları və sərhəd bölgələrinin abadlığı, möhkəmliyi, əhalinin dözümlüyü baxımından Tbilisi-Marabda-Ağbulaq-Zəlyə-Ahılkələk (175 km) məsafədə dəmir yol xəttinin və buna paralel asfalt örtüklü şosse yolunun salınması sürətləndirilib, 1980-cı illərin əvvəllərində istifadəyə verildi. Ümumiyyətlə, Borçalı qəzasının yolları haqqında bütün sərəncamları (1924-cü ildən) Gürcüstan Respublikasının Yol-Nəqliyyat Nazirliyi (1989-cu ilə qədər) verirdi. Kəndlərdə təsərrüfatlar və müəssisələrarası yolların çəkilişi, onların təmiri isə rayon, kənd sovetlərinin sədri və kolxoz-sovxoz müdirlərinin göstərişi ilə həyata keçirilirdi. Lakin son 6-7 ildə bütün respublikada olduğu kimi, bu mahalın məntəqələrində də yerli prefektlər (icra hakimiyyətinin sədrləri) tərəfindən yerlərdə nə yeni yollar salınması, nə də köhnə yolların bərpa və tə'miri sahəsində heç bir iş görülmür. Bu da köhnə yolların dağılıb sıradan çıxmasına səbəb olur.