|
BORÇALI ŞƏHİDLƏRİ
İsmayıl Mursaqulov
İsmayıl Həsən oğlu Mursaqulov 1939-cu
ilin noyabrında Borçalı qəzasının eyni adlı
nümayəndəliyinin Qızılhacılı kəndində anadan
olmuşdur.
1946-cı ildə Qızılhacılı kəndində
bünövrəsi Nəriman Nərimanov tərəfindən qoyulmuş
ilk səkkizillik məktəbin birinci sinfinə getmiş,
iki ildən sonra isə Marneuli rus orta məktəbinin
ikinci sinfinə daxil olub 1957-ci ildə kamal
attestatı almışdır. Orta məktəbi qızıl medalla
bitirən gənc İsmayıl elə həmin tədris ilində
Azərbaycan Dövlət Universitetinin kimya
fakultəsinə daxil olub 1962-ci ildə tam kursu
bitirir. 1962-ci ilin sentyabr ayından İsmayıl
Mursaqulov təyinatla Azərbaycan SSR EA-nın
Neft-Kimya Prosesləri İnstitutuna kiçik elmi
işçi, üç aydan sonra isə Moskva şəhərinə əyani
aspiranturaya daxil olur. İki il altı aydan sonra
(altı aj tez) namizədlik dissertasiyası müdafiə
edən İsmayıl, birbaşa Aşqarlar İnstitutuna elmi
işçi, oradan isə Sumqayıt Xlor-Uzvi Sintez
İnstitutuna laboratoriya müdiri vəzifəsinə
irəli çəkilir. Kimya elminə olan hədsiz marağı
onu təkrarən Moskvaya getməyə məcbur edir. Bu
dəfə o, doktorluq müdafiəsi üçün gərgin çalışır.
1985-ci ildə cavan kimyaçı yüksək səviyyədə
doktorluq işini müdafiə edib, beş aydan sonra
Moskva Ali Komissiyasının təsdiqini alır. Kimya
elminin dərin sirlərinin bilicisi İsmayıl
Mursaqulov 1985-ci ilin qışında Moskvadan birbaşa
Sumqayıt Xlor-Üzvi Sintez İnstitutuna şöbə
müdiri vəzifəsinə irəli çəkilir. Sumqayıtda
işlədiyi bu qısa bir vaxt ərzində İsmayıl sintez
üsulu ilə kimya elminə şöhrət gətirən bir sıra
yeni ixtiralar etmişdir. Son illərdə (1987-1989) onun
tərəfindən uzvi kimya nəzəriyyəsinə dair
stereokimya sahəsində Moskva və dünya şöhrətli
Amerika alimləri ilə birgə tədqiq etdikləri
fundamental işləri ona dünya şöhrəti
qazandırmışdı. İstedadlı alim, kimya elmləri
doktoru, professor İsmayıl Həsən oğlu Mursaqulov
ömrünün 51 baharını yaşadı. Bu 51 baharı necə və nə
cür yaşadı... Orta məktəb, ali məktəb, aspirantura,
doktorantura, son 3-5 ildə isə bir-birinin ardınca
dünya şöhrətli ixtiralar, gecə-gündüz
laboratoriyalarda iş və hər gün Bakı-Sumqayıt
marşrutu ilə gündə 100 km yol qət etmək və s... Bax,
belə qısa həjat sürdü qocaman Borçalının cavan
kimyaşünas alimi, ixtiraçı və müəllimi olan
şəhid İcmayıl. Gözəl insan, dərin biliyə malik
olan tədqiqatçı kimyaşünas və nəhayət, el oğlu
olan İsmayıl bizləri çox qəmli-qüssəli etmişdir.
Buna görə də biz vaxt tapıb şəhidin həyat yoldaşı
Gülüş xanımdan qeydlər götürmüşük.
Gülüş xanım heç bir tərəddüd etmədən
İsmayılın evdə boş vaxtlarında kimya
reaksiyaları kimi bir-birinin ardınca nömrələrə
ayrılan soj kökünün haradan və kimdən başlamış,
harada və kimdə qurtarmış ulu əcdadlarının
ala-yarımçıq modelini- şəcərə çədvəlini mənə
təqdim etdi. Cədvəldəki 181 nəfər Azərbaycan
türklərinin mənsub olduğu soy kökünün
yaranmasında, daha doğrusu, Mursaqulovlar
soyadının yaranmasında onların rolu çox böyük
olmuşdur. Bu 181 soyadın yaşayıb-yaratmağına
təxminən 600 il sərf olunmuşdur. Buradan belə
nəticəyə gəlmək olur ki, İsmayılın soy kökü nə
qədər qədimdirsə, bu nəslin ziyalıları bir o
qədər də tarixçidirlər. Elə bu variantlar ona
gətirib çıxarır ki, İsmayıl nəinki kimyaçıdır,
həm də ədəbiyatçı və dilçidir.
İsmayıl bir ziyalı kimi hədsiz
soyuqqanlı, təmkinli, ağır təbiətli, öz ağlı ilə
hərəkət edən, gözütox, böyük arzulu bir ixtiraçı
idi. Çox heyf ki, onun böyük arzuları həjata
keçmədi, özü ilə birgə şəhid oldu.
İsmayıl müəllimə və onun ailəsinə
şəhid vərəqəsi elə 1990-cı ilin acı 20 Yanvar
günündə verilmişdir. Yanvarın 19-20-nə keçən gecə
Bakının Salman kazarmasından Qızıl Ordunun
Mursaqulovlar ailəsinə tuşlanan 10-a yaxın zəhərli
gülləsinin izləri hələ də divarlarda və mebel
əşyalarında qalmaqdadır.
Vəfadar Eminov
Nakam eloğlumuz Vəfadar haqqında bir
yazıya rast gəldim, müəllif belə yazır. Dayım
Abbas Kirəclinin müharibədən qabaq yazdığı bir
məktubda oxumuşam: "... Filarmoniyada aşıqların
konsertinə tamaşa edirdik. Azərbaycanın bütün
bölgələrindən gəlmiş aşıqlar çalıb-oxuyurdular.
Aşıq Sadığı səhnədə görəndə ürəyim atlandı.
Qadasın aldığım bütün aşıqları kölgədə qoydu,
sazı bağrına basıb bir oxumaq oxudu ki, bütün
salondakılar ayağa qalxıb alqışlar altında
səhnədə dönə-dönə ondan mahnı oxumağı tələb
edirdilər! Sevincimdən gözlərim yaşarmışdı. Bir
də gördüm ki, Rəsul Rza sıraları yara-yara mənə
tərəf gəlir. Onun da gözləri yaşarmışdı. Məni
qucaqlayıb: Kirəcli, Kirəcli! Borçalıdı ha,
Borçalı!.. - dedi.
Borçalını Azərbaycandan kim ayıra
bilər? Axı, eşqimiz də birdir, dərdimiz-sirrimiz,
qəlbimiz də bir!"
Eşqini də, dərd-qəmini də, canını da
Azərbaycandan ayıra bilməyən borçalılılar...
Vəfadar də beləcəydi. O da ömrünün son
dəqiqələrinə qədər özünü bu torpağın övladı
sayırdı. Azərbaycanın ərazisinə atılan daşın hər
bir misqalı elə bil onun ürəyinə, qəlbinə
dəyirdi. Yad nəfəslərin, yabancı qonşuların bu
torpağa ayaq basmasına dözə bilmirdi. Elə hey
yanıb-yaxılırdı:
- "Belə basqıya dözmək kişilikdən
deyil, bu yekəxanalığa son qoyulmalıdı!..."
Yasalayırdım, umid verərdim: - hər şeyin Öz yeri var,
öz məqamı var xalaoğlu. İsti başla iş görməzlər.
Dünya dəyişib, xalq oyanıb, az qalıb, darıxma!
Kimə deyirsən?!
Yanvarın 19-u gecəsi odun-alovun
içindən, qırğının mərkəzindən sağ-salamat evə
gəlib çıxanda elə bildik yenidən tapdıq onu.
Doğrudan da, yenidən tapıb, tez də itirdik...
Bir ovuc boş patron gilizlərini
göstərib gülümsəyə-gülümsəyə "- Qorxmayın,
mənə heç nə olmaz. Dəysə, bu güllələrdən
dəyərdi" - dedi.
Yenicə "Allah sənə şükür!" -
eləmişdik ki, fəlakət üstümüzə yeridi. İki gün
sonra Vəfadar küçədən keçdiyi yerdə qəfil
güllələrə tuş oldu. Universitetdən gəlirmiş.
"Xəzər" kinoteatrının yanında Salyan
kazarması tərəfdən onu avtomat atəşinə tuturlar.
Küçədən keçənlər onu alqan içində yaxındakı
xəstəxanaya (Kaspar) çatdırıblar. Cərrahiyyə
otağında gözünü açıb bircə onu deyib: "- Bu
telefon nömrəsinə xəbər verin..."
Sonra...
Sonra qara xəbər ildırım sürətilə
bütün Borçalını sarsıtdı:
-Vəfadara güllə dəyib!!!
Sonra...
Sonra Şəhidlər xiyabanında qəbirlər
sıralandı, qərənfillər yollarda
"laxtalandı..."
Gözümün qabağından getmir, çəkilmir:
Bacısı Şəhanə yenicə qazılmış qəbrin
ətrafını sığallaya-sığallaya dil deyirdi:
Boyuna qurban ay qardaş! Sən bu dar qəbrə
necə sığacaqsan?!
Anası Tamara xala arvadların qolları
arasında huşunu itirib pıçıldayırdı:
Ölüm qabağında əədə... ölüm qabağında
əədə..."
Atası Osman kişi ağ kəfənin üstündəki
qurumuş qan ləkələrini dodaqlarına sürtüb
inildəyirdi:
Ayə sana qurvan olom! Ayə,
nağardığındı?! Ayə, bizi niyə Tək qoyurdun?.."
İlqar Əhmədov
Amalının biri Borçalı, biri isə
Qarabağ idi. Yadlara pay verilən torpağı,
yadların tamahına tuş gəlmiş torpağı ömrunə
üzərlik bilirmiş. Eyni taleli bu iki məmləkətin
sabahını öz taleyindən keçirən minlərlə oğuldan
biri olan İlqar da o gecə imperiyanın 70 ildən
sonra yenidən cücərdilən hərisliyini üzüb atmaq
istəyirdi: amma qaniçən muzdlu başkəsənlər daha
tez tərpənmişdilər. O, onlardan udduğu havanın
zəhmindən də çəkinmədi, üstünə uçuşan
güllələrdən də pəsinmədi. Boğaz şərfi ilə
ağız-burnunu sarımışdı ki, güllələrdən əvvəl
zəhərlənmiş havanı udanda zəhərlənməsin. Dostu,
tələbə yoldaşı Aydınla qol-qola tutubmuş ki,
güllələr oradan yol tapıb anamız doğma Torpağı
yaralamasın. Və güllə cəsarətlə ölümün boz üzünə
baxan odlu gözünə dəyib. Dostu onu xəstəxanaya
çatdırana kimi...
O gecə Borçalının Faxralı eli də
yuxusunu qarışdırıbmış.
... Və bir gündən sonra şəhid İlqar
Faxralıda əbədiyyətə qovuşub. Bütün Borçalı bu
dərdi bölüşdürməyə axışmışdı.
İlqar Əhmədov dünyaya göz açdığı
torpaqda uyuyur.
Borçalıdan başlanan qısa və mənalı
ömür yolu Bakıda gülləylə parçalandı. O güllə
açılmamış İlqarın gözlərinə tuşlanıbmış, yağı
onun torpaq sevgisiylə nurlanan gözlərinin
qənimiymiş.
Borçalıda bir şəhid uyuyur.
Faxralıda şəhid İlqar adına bir
ziyarətgah da yarandı.
Cəmil Səfərov
Deyirləp ki, insanların bu dünyası
olduğu kimi, o dünyası da vardır. Bu dünyamızı
bəzən yalançı dünya da adlandırırlar. O dünyanın
həm cəhənnəmi, həm də cənnəti olduğu barədə də az
söhbət açılmır. Deyilənlərə görə, o dünyanın isti
və soyuq bucaqları da vardır. Mən bu barədə
mübahisə etmək fikrinə də düşməmişəm.
Bu yazıda yuxarıda qeyd edilənlərə
yalnız bir şey əlavə etmək niyyətindəyəm. O da
ondan ibarətdir ki, mənə görə həm o dünyanın, həm
də bu fani dünyanın bir bucağı da vardır. Bu bucaq
altına düşmək isə hər insan oğluna qismət olmur.
Mənə elə gəlir ki, ölümün labüdlüyünü sakitliklə,
təmkinlə qəbul edən, elinin, obasının, xalqının
yolunda, Vətən uğrunda, torpağının bütövlüyü
uqrunda canını fəda edən şəhidlərimizin hamısı
qeyrət bucağı altına düşür. Bu bucağa
qovuşanların heç biri ölmür, dünyalarını
dəyişsələr də əbədiyyətə çevrilir, ən yüksək
zirvə olan şəhid adına layiq görülür.
Azərbaycanın sinə daqı ağrısı olan
Qarabağ uğrunda döyüşlərdə Borçalı balaları, tək
Borçalı deyil, Gürcüstanın azərbaycanlılar yaşayan
digər bölcələrindən olan ərənləri erməni
təcavüzünə qarşı igidliklə döyüşürlər.
Həmyerlilərimizin bəziləri keçmiş SSRİ-nin
müxtəlif respublikalarında yaşasalar da, gedən bu
qanlı-qadalı müharibəyə, torpaqlarımıza edilən
təcavüzə laqeyd qala bilmədilər. Belə qeyrətli
oğullardan biri də Səfərov Cəmil Əziz oğlu
olmuşdur. Çəmil Qazaxıstanda hərbi hava
qüvvələrindən müdafiə qoşunlarında xidmət
edirdi. Kapitan rütbəsinədək yüksəlmişdi.
Cəmil Əziz oğlu Səfərov 1962-ci ildə
Marneuli rayonundakı Lejbəddin kəndində anadan
olmuşdur. Sonralar ailələri Sumqayıta köçmüş,
burada səkkizinci sinfi bitirdikdən sonra
Bakıdakı C.Naxçıvanski adına hərbi məktəbə daxil
olmuş, 1980-ci ildə oranı müvəffəqiyyətlə
bitirmişdir. Məktəbi bitirən ili Saratov
vilayətində xidmət etmiş, sonra isə Qazaxıstana
gəlmişdir. Bakıda, Qarabağda baş verən hadisələr
yaşadıqları yerdən-yurddan asılı olmayaraq, bütün
qeyrətli oğlanlar kimi ona da rahatlıq vermirdi.
Və nəhayət, 1992-ci ilin aprel ayında Azərbaycanın
Müdafiə Nazirliyinə müraciət edir. Hərbi
mütəxəssis kimi onu mayın 9-dək nazirlikdə
saxlayırlar. Lakin Cəmil döyüş nöqtələrində
erməni quldurlarına qarşı vuruşmaq niyyətində
olduğunu bildirərkən qeyd edir ki, mən
kabinetlərdə işləməyə deyil, cəbhəyə getməyə
gəlmişəm. Onun bu təkidləri nəticəsiz qalmır,
Laçın-Şuşa bölgəsində, sonra isə Turş-su
istiqamətində gedən ağır döyüşlərdə fəal
iştirak edir, yoldaşlarını döyüşə ruhlandırır,
tezliklə qələbə çalacaqlarını bildirir. May
ayının 15-də yenə də erməni dəstələri ilə
qarşı-qarşıya, göz-gözə dayanan əsgərlər
ölüm-dirim vuruşu apararkən hamı bir şeyə
inanırdı: Allah bu haqsızlıqları xain qonşulara
bağışlamayacaqdır. Azərbaycan əsgərinin haqq işi
qalib gələcəkdir. Həmin gün Cəmil yoldaşlarını
yenə də qələbəyə ruhlandırmışdı. Onlar da bu qısa
müddətdə yaxşı bilirdilər ki, Cəmil sözünün
sahibidir, əməli həmişə sözünü tamamlayandır. Nə
isə... Cəmil bilmirdi ki, bugünkü döyüş onun
axırıncı dəfə əlinə silah götürdüyü gün
olacaqdır. Lakin mən əminəm ki, belə oğullar
ölümlərini qabaqçadan bilsələr belə, yenə də
sinələrini doğma Azərbaycan torpağına, arxada
qoyub gəldikləri ata-analarına,
bacı-qardaşlarına, körpələrinə sipər edərlər.
Mayın 15-də Cəmil də sinəsini sipər etdi, ağır
yapalandı, qanaxma onu taqətdən saldı...
Həmin gündən çox da keçmədi. Cəmil Əziz
oğlu Səfərovun komandirləri onun göstərdiyi
şücaətlər barədə yüxarı təşkilatlara raportlar
göndərdilər. Və nəhayət, 1992-ci il iyunun 7-də
Azərbaycan respublikası prezidentinin fərmanı
ilə bir qrup Azərbaycan əsgərinə, o cümlədən
Cəmilə də Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı fəxri adı
verildi. Həmyerlimiz Cəmil özünün ölümü ilə
ölməzlik, əbədiyyət qazandı. Bakının Şəhidlər
xiyabanında uyuyan Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı
Cəmil Səfərov yalnız borçalıların, təkcə
Azərbaycan respublikasının deyil, dünyada yaşayan
butun azərbaycanlıların fəxrinə çevrilənlərdən
biridir.
Ələsgər Qayıbov
Ələsgər Yusif oğlu Qayıbov 1966-cı ildə
Qaraçöp nahiyəsində anadan olmuşdur. 1973-cü ilin
payızında Yor-Muğanlı orta məktəbinin birinci
sinfinə gedən Ələsgər 1983-cü ildə orta məktəbi
bitirdi. Bir müddət təsərrüfatda çalışdıqdan
sonra sənədlərini 1987-ci ildə Xarkov Politexnik
İnstitutuna təqdim etdi. Lakin Ələsgər
müvəffəqiyyət qazana bilmədi. O, Bakıya qayıtdı
və 1988-ci ildə Azərbaycan İnşaat Mühəndisləri
İnstitutunun yol-inşaat fakültəsinə daxil oldu.
Lakin o buranı bitirə bilmədi...
1990-çı ilin 20 Yanvar gecəsi
"Gənçlik" metrosunun yaxınlığında əliyalın
camaat gülləbaran ediləndə yaralılara kömək əli
uzadan Ələsgər də burada idi. Sən demə, onun da öz
gülləsi varmış o güllələrin içində.
... Qaraçöpdə bir heykəl var. Buz kimi
yerindəcə donub qalıb. İndi həmin daş heykəl
azadlıq uğrunda şəhid olmuş Ələsgər Qayıbovun
adını yaşadır. Bütün qaraçöplülərin qeyrət rəmzi
kimi qoruduğu o daş heykəlin üstündə dolaşır
Ələsgərin ruhu.
Yusif Şirinov
Yusif İsa oğlu Şirinov Qaraçöp
nahiyəsində anadan olmuşdur. Həddi-büluğa
çatanda o keçmiş sovet ordusunda xidməti də
yadelli təcavüzünün qurbanı olan bir
məmləkətdə-Əfqanıstanda keçmişdir.
Əfqanıstandan sağ-salamat qayıdan
Yusif Şirinov bir müddət Qazaxıstanda yaşadı.
Semipalatinsk Texnologiya İnstitutuna daxil
oldu. Təhsilini başa vurub bir müddət orada
işlədikdən sonra Bakıya qayıtdı. Qarabağda,
sərhəd rayonlarımızda gedən müharibə Yusifin də
qəlbində əks-səda verirdi. 1993-cü ilin noyabrında
ordu sıralarına çağırış vərəqəsi alanda bir an
da fikirləşmədi. Yusifin bölüyü (dəstəsi)
Kəlbəcər dağlarında quduzlaşmış erməni
birləşmələri ilə vuruşmalı oldu. 1993-cü il
yanvarın 16-da Yusifgil Yanşaq kəndinə daxil
olmuş, burada ermənilərin qəfil hücumuna məruz
qalmışdılar. Məhz həmin o döyüşdə özü də, onun
əsgərləri Natiq və Azər Novruzov qardaşları da
həlak oldular.
Şəhid olmuş leytenant Yusif
Şirinovdan işıqlı bir xatirə, həyat yoldaşı
Mahirə ilə Fərhad adlı bir oğlu yadigar qaldı.
Qəhrəmanı Bakının Şəhidlər xiyabanında dəfn
elədilər.
Yusif Şirinov göstərdiyi igidliyə
görə respublika prezidentinin fərmanı ilə
ölümündən sonra "Azərbaycan Bayrağı"
ordeninə layiq görüldü.
Arıxlı şəhidləri
Qardaş Azərbaycan və Gürcüstan
respublikalarının ərazisində 6-7 ildir ki, milli
münaqişələr, birləşmələr, katalizator rolunu
oynayan bir sıra quldur dəstələri, əsrlərdən
bəri bir-birinə arxa durub, dostluq, qardaşlıq
edən bir vaxtda toqquşmalara yer verildi. Belə
münaqişələr zamanı Borçalı oğulları quldur
dəstələrinə (svan, gürcü, erməni, rus və s.) qarşı
çox amansız olmuşlar. Həmişə öz igid, cəsur
oğulları ilə fərqlənən Arıxlı camaatı bu illərdə
də doğma torpağın, müqəddəs yurdun və xalqın
rifahı uğrunda dörd cavan şəhid vermişdir:
1. Yusifov Tapdıq Suleyman oğlu 1954-cü
ildə Arıxlı kəndində müəllim ailəsində anadan
olmuş, 1993-cu ildə isə quldur gülləsinə tuş
olmuşdur. Tapdıq Arıxlı kəndinin ilk şəhididir.
Qəbri nurla dolsun!
2. Yusifov Nəsib Əhməd oğlu 1958-ci ildə
Arıxlıda kəndli ailəsində anadan olub. 1993-cü ilin
dekabrında şəhid olmuşdur. Allah ona rəhmət etsin!
3. Əhmədov Arif Əhməd oğlu 1963-cu ildə
Arıxlıda anadan olub, 1993-cu ildə şəhid olmuşdur.
Allah ona rəhmət etsin!
4. Əliyev Tengiz Məhəmməd oğlu 1972-ci
ildə anadan olub, 1994-cü ildə şəhid olub. Allah ona
rəhmət etsin!
Bir kənddən dörd şəhid. Əlbəttə,
dözülməz dərddir. Şəhidlik Borçalı bölgələrində
Azərbaycan türklərinin svan-gürcü-erməni-yezdi
kürd və s. quldur birləşmələri arasındakı
toqquşmalar nəticəsində baş vermişdir.
Şəhidlərin dəfn mərasimində onların ruhuna and
içən Arıxlı camaatı söz vermişdir ki, belə quldur
dəstələrinə qarşı son nəfərə kimi vuruşub
amansız olacaqlar. Ağsaqqallığı öhdəsinə
götürmüş Arıxlının cəsur oğlu Məhəmməd (ona el
arasında Mamoş da deyirlər) Suleyman oğlu
Yusifov - kəndin 70 yaşlı ağsaqqalı, ziyalı
Mustafa Şamil oğlu Aslanovla birlikdə camaata
yol göstərib, ağsaqqallıq edirlər. Onların istək
və arzularını dəstəkləyənlərdən bir neəə nəfəri
də Bakı, Türkiyə və başqa şəhərlərdə
yaşayıb-yaradırlar. Belə Arıxlı oğullarından
Ramiz Süleyman oğlu Yusifovu (Qarapapaq),
Məmmədəlini, Sabiri (ona el arasında "əkə" də
deyirlər) və s. qeyd etmək olar. Borçalının digər
bölgələrində də belə ağsaqqallar vardır.
Belələrindən Zəkəriyyə Təhməz oğlu Hacıyev (onu
Rafiq çağırırlar), Tahir Əlibala, Elman Cəfərli,
Eldar Yusibov, Paşa və b. qeyd etmək olar.
İgid və mərd borçalılar Borçalıda,
Azərbaycanın Qarabağ bölgələrində və Bakıda 19-20
Yanvar faciələrində verdiyi şəhid oğulları ilə
fəxr edir.
Bütün şəhidlərə rəhmət olsun,
qəbirləri nurla dolsun!
|
