BORÇALI İDMANÇILARI DÜNYA MEYDANLARINDA

Folklor materiallarımızdan aydın olur ki, Borçalıda Azərbaycan türklərinin folklor örnəkləri, adət-ənənələri ilə yanaşı, həm də idmanın bir sıra qədim və müasir növləri inkişaf etdirilmişdir. Mahalın bütün (Borçalıda, Çoruk Qəmərlidə, Başkeçiddə, Qaraçöp nahiyyəsində, Ağbulaq, Zəlyə-Barmaqsız və Qarayazı) bölgələrinin kəndlərində idmanın müxtəlif növlərinə aid qeyri-rəsmi yarışlar keçirilərmiş. Bunlar əsasən toy günləri, bayram şənlikləri, (Novruz bayramı) yaylağaçıxma və aranaqayıtma günlərində həyata keçirilirdi. Borçalının ən qədim yarış oyunları sırasında at belində papaq oyunu, müxtəlif pəhləvan oyunları (daşqaldırma, ağacsındırma, putluq daşların havada atılıb tutulması və s. yalağasalma, dirədöymə, kəndirbazlıq, at sürmək, milli güləş, sapandlardan uzağa daş atmaq, tüfəngdən atəş açmaq, ox atmaq, çayda və göldə yastı daş süzdürmək, ağaca çıxmaq, dağa dırmaşmaq və s. sadalamaq olar.

İdmanın bu növləri ilə Borçalının bu və ya digər bölgələrində əvvəllər çox primitiv şəkildə yarışlar keçirilirdi. Lakin XX əsrin 40-cı illərindən sonra hər il müntəzəm olaraq payız aylarında, bəzi məntəqələrdə isə yazda və payızda (ildə 2-3 dəfə) yarışlar qanuni- rəsmi xarakter daşımağa başladı. Buraya idmanın yeni növləri də daxil edildi. Artıq idmanın ondan çox növü Borçalının məntəqələrinin qapısını döyməyə başladı. Borçalılar çox yaxşı bilirlər ki, Borçalıya idmanın istər qədim (güləş, at sürmək, daş qaldırmaq, uzaq məsafəni tüfənglə vurmaq), istərsə də müasir növlərdən boks, futbol, klassik güləş, milli güləş, velosiped, motosikl sürmək və s. baş ucalığı gətirir. Rayon mərkəzlərinə və onun iri kənd məntəqələrinin meydançalarına çıxmağa ilk dəfə əslən Sarvanlı olan mərhum Qur-ban Məmmədov tərəfindən təşəbbüs göstərilmişdir. Çox yerinə düşərdi ki, onun 40-50-ci illərdə Borçalının ən inkişaf etmiş mərkəzi məntəqələrindən Sarvanda (1949-cu ildən isə Marneuli) da ildə üç, bəzi illərdə isə dörd dəfə idmanın qədim və müasir növləri üzrə yarışlar təşkil etdiyini yada salaq. Onun fəaliyyəti nəticəsində bu bölgə qonşu Azərbaycanın Qazax, Ağstafa, Tovuz, Gəncə, Gürcüstanın Tiflis, Qori, Sığnax, Laqodex, Saqareco, Karel, Kaspi, Axalsix, Barmaqsız, Ağbulaq, Batum, Suxum, Adıgün, Aspindza və s. şəhər və rayonlarından komandalar dəvət edilib. Həftələrlə yarış keçirilərdi. Borçalı mahalında sonralar idmanla bağlı öz bilik və bacarığını əsirgəməyən Qurban kimi çoxsaylı idman mütəxəssisləri yetişdi. Belə idman rəhbərlərindən Bayramov Darvin, Rizvan Əliyev, Əmirxan Məmmədov, Vahid Əhmədov, Aydəmir İbrahimov, Məmmədəli Həsənov, Nadir Xasməmmədov, Musa və b. adını çəkmək olar.

Bu idman mütəxəssisləri sonradan şəhərlərdə və kəndlərdə idmanın bu və ya digər növlərinin, o cümlədən ən müasir növlərdən olan sambo, dzüdo, karate, konfu və s. inkişafına geniş yer verdilər. Onların yetirmələri Borçalıdan çox-çox uzaqlarda Borçalının igidliyini və qəhrəmanlığını həmişə yüksək tutmuşlar. Belə idmançılardan əksəriyyəti müxtəlif vaxtlarda saysız-hesabsız orden və medallar, fəxri diplom və pul mükafatları almışlar. Bu pəhləvanlardan birisi adı dünya şöhrəti qazanmış ölməz sənətkar və yenilməz xalça ustası, əfsanəvi pəhləvan Rəşid Yusifovdur.

Rəşid Yusifov

Əsrlər boyu yaddan çıxmayacaq əfsanəvi pəhləvanımız Rəşid Yusifov 1900-cü ildə qədim Borçalı nümayəndəliyinin Korarxı (Alget) kəndində dünyaya göz açmışdır. Babası Yusif kişi yüz ilə yaxın ömür sürmüşdür. O, deyilənə görə, ucaboy, enlikürək, çatmaqaş, möhkəm əzələli bir kişi idi. Öz dövrünün Borçalıda arxası yerə dəyməyən kənd pəhləvanlarından biri kimi ad-san qazanmışdı.

Yusif gənc yaşlarından kənddə qoyun-quzu otarmağa çox böyük həvəs göstərmişdir. Odur ki, yavaş-yavaş yaşa dolduqca o kamilləşir və heyvandarlıq aləmində püxtələşirdi. O, gözünü açandan dağ bulaqlarından su içmiş, kəklikotu, əvəlik və s. bitkilərdən hazırlanmış xörəklər yemişdir. Bu sağlam mühit onu Borçalıdan Yırğançaya qədər təxminən 150-180 km yolu sürünün arxası ilə piyada yaylağa qalxızar (may) və yaylaqdan arana endirər (sentyabr), bir dəfə də olsun yoruldum, incidim deməzdi. Yusif kişi qorxu-ürkü nə olduğunu bilməzdi. Dəfələrlə o, meşədə ayı, dağlarda canavarlarla əlbəyaxa olardı. Bir dəfə itlə canavarın boğuşmasını kənardan izləyib üstünlüyü canavarda görən Yusif arxadan gəlib barmaqları ilə canavarın boynundan tutub havaya qaldırır. Canavar çabalaya-ça-balaya elə havada ölür. Yusif kişinin bu tipli və bundan da dəhşətli görüşləri olmuşdur.

Doğru deyiblər ki, ot kökü üstə bitər, görünür, Yusif kişinin qoçaqlığı, igidliyi və gücü onun övladlarına, nəslinə keçmişdir.

Rəşidin atası Əliməmməd kişi də hündürboy, enlikürək, uzun qollu, iri barmaqlı, qüvvəli bir adam idi. Deyilənə görə, onun qolları düz dizinin üstünə düşürdü.

Əliməmməd kişi çox hazırcavab, xoşxasiyyət və məğrur qaməti, görkəmi olan bir kəndçi idi. Onun sözlərinə sərhəd qoymaması, özünü həddən artıq sərbəst aparması, yerli bəylərin və ağaların xoşuna gəlmirdi. Ona görə də bu imkanlı adamlar tərəfindən ona zərbələr dəyirdi. Məsələni belə görən Əliməmməd kişi var-yoxunu kənddə satıb, ailəsilə Tiflis şəhərinə pənah gətirir. Tiflisin Şeytanbazar məhəlləsində uzaq bir qohumunun darısqal mənzilində yerləşən Əliməmmədi şəhər mühiti çox sıxır. Onun gözünün qabağından qoyun-quzunun mələşməsi, atların kişnəməsi və itlərin hürüşməsi heç bir anda uzaqlaşmırdı. Ağır və çətin həyat tərzi keçirən Əliməmməd kişinin dörd övladı vardı - Rəşid, Cümşüd, Zinyət və Şövkət. Rəşid yaşına görə çox ağıllı və çussəli bir uşaq idi. O, dərslərinə hazırlaşmaqla yanaşı, müxtəlif idman növləri ilə də məşğul olur, öz uzərində müntəzəm çalışırdı. Rəşid çox çevik, qüvvətli və nadinc bir uşaq idi. Odur ki, məktəbdə müxtəlif oyunlar çıxarardı. Bunu görən molla onun ayaqlarını falaqqaya salıb dağdağan çubuğu ilə qançır edir, saçlarından tutub başını divara vururdu.

Nəhayət, Rəşidin səbri tükənir. O, bir gün onu döymək istəyən mollanın qolundan tutub necə dartırsa, mollanın üzü divara yapışır. Elə o gündən də Rəşid məktəblə vidalaşır. Ağır həyat tərzi, qürbət yerdə yaşamaq, Rəşidin məktəbi atması və kənd həyatının həsrəti Əliməmməd kişini şam kimi əridib, "diri ikən ölu" vəziyyətinə salır. O, bunlara dözməyib 1914-cü ildə dünyasını dəyişir. Bütün ailənin dolanışığı və ağırlığı gənc Rəşidin öhdəsinə düşür. Odur ki, anasını birtəhər yola gətirib, bir ağanın mal-qoyununa çoban olur. Varlı uşaqlarının adəti dillərinin acı olması, söz ötürmələri və təhqir etmələridir. Bunlara dözməyən Rəşid bir gün çöldə öz ağasının oğlunu o ki var döyür və təhqir edir. Elə o gündən də çobanlığa son qoyur. Yenə şəhərə qayıdıb dəmirçixanaların birində (erməni Simon) işə düzəlir. O, burada çox gərgin işləyərək həm də özü üçün dəmir ştanq duzəldib, səhər və keçələr bu ştanqda öz gücünü sınaqdan keçirərdi. Beləliklə, bir müddət burada işlədikdən sonra özündə pəhləvanlığa aid bəzi məqamları hiss edən 15 yaşlı Rəşid artıq Tiflis sirk meydançalarına tez-tez gedir, duhanın müxtəlif şəhərlərindən gələn pəhləvan və sirk ustalarının konsertlərinə həvəslə baxıb müəyyən təcrübə qazanırdı. O, dəmirçixanada özünə müxtəlif ölçülü və çəkili ağırlıq çəki daşları, dəmir çubuqlar hazırlayıb onlarla məşq edərdi. Məşqlər vaxtı Rəşid bədəninin bütün üzvlərini inkişaf etdirməyə başlardı. O, nömrələri bir, iki, dəfələrlə yox, aylarla, illərlə məşq etməklə bezikmədən, həvəslə, qarşısına qoyduğu məqsədə nail olmaq inadkarlığıyla dönə-dönə təkrar etməklə cilalayır, kamilləşdirirdi.

Artıq on beş-on altı yaşlı Rəşidi Şeytanbazar məhəlləsində çoxları tanıyır və hörmət edirdilər. Hətta onun həyətdəki "sirkinə" tamaşaçılar da toplaşırdı. Elə bu vaxtlardan bu yeniyetmə pəhləvanla bir sıra idmançılar da maraqlanmağa başlamışdılar.

Bir dəfə Tiflisdə dövrün məşhur sirk ustalarından sayılan Tesikovski qardaşlarının qastrolu başlamışdı. Bu sirkə gənc Rəşid də gəlib bir kuncdə tamaşa edirdi. Gözlənilmədən onun çiyinlərinə arxadan bir əl qoyuldu. Diksinmiş halda Rəşid arxaya baxıb gördü ki, onun ən çox hörmət etdiyi Əlibəy adlı bir kişi dayanmışdır.

Əlibəy Rəşidə bildirdi ki, Maysuradze çox görkəmli güləşçi olub, indi isə güləş üzrə məşqçi işləyir. Rəşid haqqında isə məlumdur ki, Maysuradzeyə danışıb. Söhbət getdi Rəşidin güləşə olan maraq və səyini yoxlayandan sonra onun məşq dərnəyinə götürülüb-götürülməməsindən.

Gənc pəhləvanın ilk rəqibi dövrünün qüdrətli güləşçisi, dəfələrlə beynəlxalq yarışların mükafatçısı Tiflis mühitinin sevimlisi olan Datiko Beriaşvili oldu. İki raundluq bu görüş Rəşidin tam üstünlüyü şəraitində keçmiş və elə ikinci dəqiqədə rəqibinin arxası yerə yapışmışdı. 1920-ci ildə Tiflisdə türk güləşçisi Xamırçı Mustafa ilə görüşü və onun üzərindəki parlaq qələbəsi isə Rəşidin şöhrətini daha da artırdı.

1920-ci ildə Moskvada adlı-sanlı pəhləvanların yarışı keçirilirdi. Bu yarışa "qırmızı maska" geymiş Rəşid pəhləvan da dəvət olunmuşdu. O, səhnəyə on altı dəfə qalib kimi çıxmışdı. Tamaşaçılar çox fikirləşirdilər ki, bu qırmızı maska altında çıxış edən kimdir? Nəhayət, benefis günü gəlib çatdı. Sirkin bütün sıraları adamla dolu idi. Budur, yarışın baş hakimi onu manejin ortasına dəvət edir. Alqış sədaları sirkin divarlarını titrədirdi. Ara verməyən fit səsləri, alqışlar altında baş hakim var gücü ilə qışqıraraq "qırmızı maska"nı təqdim edir: - Azərbaycan pəhləvanı Rəşid Yusifov!

Rəşid qırmızı maskanı çıxarır və gülümsəyir. Yarışın yekunlarına görə gənc pəhləvana Qafqaz çempionu adı verilir. Xalq özü isə Rəşidə öz adını, öz titulunu qoyur "Qafqaz şiri!"

1924-cü ildə Tiflis sirklərinin birində fransız güləşi üzrə növbəti çempionat keçirilirdi. Bu yarışda onun ilk rəqibi "Fransız güləşinin texniki" adlandırılan Pyotr Praşek oldu. Praşek hətta ona Rəşid kimi gənc və az tanınmış rəqib seçdikləri üçün əvvəl incimişdi də... O, özündən çox razı halda səhnəyə çıxdı, elə ilk saniyələrdəcə gözəl və parlaq bir fəndlə Rəşidi başı üzərindən atmaq istədi. Lakin özünü itirməyən Rəşid həmin andaca əks fənd işlədərək Praşekin özünü yerə sərdi. Onların görüşü cə-mi on yeddi saniyə çəkdi...

Tiflis çempionatında xarici pəhləvanlar da iştirak edirdilər. Onlardan alman pəhləvanı Abek Andersonla Rəşidin görüşü çox gərgin və maraqlı keçdi. Görüşün sonuna az qalmış Rəşidə bir gürcü oğlanı yaxınlaşıb, onun ikinci lojaya qalxmağını, orada bir ziyalı adamın onu gözlədiyini söylədi. Rəşid dərhal o adamın yanına getdi. Onlar çox mehribancasına görüşüb söhbətə başladılar. Məşhur İ.Perestiani Rəşidə özünün üç filmində- "Üç həyat", "Qaçaq Arsen" və "Tariyel Mklavadzenin işi" film-lərində iştirak etməyi təklif etdi. Rəşid bu təklifdən çox sevinərək bu filmlərdə çəkilməyə başladı.

Rəşid pəhləvanın bu nailiyyətlərindən sonra, yeni istər sirkdə, pəhləvan meydançalarında və istərsə də kino sənətindəki müvəffəqiyyətləri arxasınca onun fəaliyyətinin və yaradıcılığının ikinci əsas dövrü- Bakı dövrü başlayır. 1924-cü ildə Rəşid Yusifov Bakı sirkinə dəvət olundu.

Bakıda Rəşidin ən yaddaqalan və əziz anlarından biri Azərbaycan rəhbərlərindən biri olan Mir Bəşir Qasımovla görüşüdür. Sonra, yəni beş ildən sonra Azərbaycan respublikasının adından 1929-cu ildə Aşqabad sirkində fransız güləşinin fəxri və yaraşığı Nikolay Bredixinlə görüşü heç vaxt "Qafqaz şiri"nin yadından çıxmır. Bu mübarizə cəmisi 17 dəqiqə çəkdi. Tamaşaçılar Rəşidi atıb-tutdular. Elə səhnədən faytona mindirib birbaşa "Firuzə" yaylasına apardılar. "Pəhləvanın oğurlanması əməliyyatı" yaylada azarkeşlərin mahnı və rəqs mərasimi ilə səhərədək davam etdi. Rəşid Aşqabadda Başkirov və Şatski ilə də güləşdi. Bütün görüşlərin hamısını vaxtından qabaq qələbə ilə qurtardı. Sonra Rəşid pəhləvan dəfələrlə Orta Asiya Bölgələrində olmuş, ardı-arası kəsilməyən baş gicəlləndirən qələbələri (bu qələbələrin bəzisi yerli milli güləş üzrə) olmuşdur.

Daşkənddəki qələbələr Rəşidə ümumxalq məhəbbəti qazandırdı. Daha sonra Moskva Dövlət Sirkindən teleqram alan Rəşid paytaxta yola düşdü. O, sirk truppasının tərkibində SSRİ-nin bir çox şəhərlərində qastrolda oldu. Taqanroq qastrolu Rəşidin yaddaşında silinməz iz buraxdı. Sirk binası ağzınacan dolu idi. Nömrələrin birində Rəşid beş pudluq daşı yan-yana qoyub zəncirlə bağladı. Bu qədər daşı qaldıra biləcəyinə inanmaq çətin idi. Pəhləvan daşlara yaxınlaşdı. Zəncirin parça ilə sarınmış ucunu dişlərinə aldı ve daşları yerdən qaldırdı. Alqışlar aləmi bürüdü.

Böyük müvəffəqiyyətlə keçən qastrolun sonuncu günü Rəşidi sirk direktorunun kabinetinə dəvət etdilər. O, içəri daxil olanda gözlərinə inanmadı. Şöhrəti bütün dünyaya yayılmış, ən məşhur xarici güləşçilərin kürəklərini yerə vuran yenilməz rus bahadırı İvan Maksimoviç Poddubnı qalxıb onu qucaqladı.

Taqanroqda iki bahadırın söhbəti xeyli çəkdi. Söhbətlərinin axırında Poddubnı Rəşidə bir çox dəyərli məsləhətlər verdi.

Beləliklə, Rəşidin qələbələrinin sayı gündən-günə artırdı. İndi onun siyahısına turk pəhləvanları Xamırçı Mustafa, Qara Yusif, alman Abek Anderson, Rudolf Albert, amerikalı Çempers Tsips, zənci Frank Qud kimi xarici xalça cəngavərlərinin də adları düşmüşdü. Rəşid pəhləvan Amerika güləşçisi Frank Qudla görüşünü çox həvəslə və yaxuibi xatırlayırdı. Ona görə ki, bu görüşün sonluğu çox qeyri-adi bir dramatik epizodla qurtarmışdı.

Frank Qud uzun illər idi ki, boksla məşğul olurdu. Ona görə də onun qolları çox güclü idi. Görüşün birinci günü gözlənilmədən o, Rəşidi parterə saldı. Lakin bu əlverişli vəziyyətdən istifadə edə bilmədi. Əsəbiləşib Rəşidin qolunu burub sındırmaq istədi. Bu fənd qadağan olunduğuna görə hakimlər görüşü dayandırmalı oldular. "Qolum bərk ağrıyırdı, tərpədə bilmirdim. Qardaşım Cümşüd səhərə kimi qolumu masaj elədi. Hər ikimiz yaman dilxor olmuşduq. Səhər tezdən mən durub daşlarla nömrələr göstərirdim. Bunu görən Cümşüd məni qucaqlayıb bağrına basdı. Elə həmin gün Rəşidlə Frank Qud təzədən görüşməli oldu. Bu dəfə Rəşid onu parterə saldı. Lakin görüş üçün ayrılmış 40 dəqiqə başa çatdığından qalibi yenə də müəyyən etmək mümkün olmadı. Üçüncü günü mübarizə davam etdirildi. Görüş çox çətin idman mübarizəsi şəraitində keçdi. Rəşid hələ tam qüvvəsini göstərməmişdi. O, çalışırdı ki, Frank Qudu yorub haldan salsın. Nəhayət, Rəşid pəhləvan tutaşmaların birində dəli bir nərə çəkib rəqibinin üstünə şığıdı. Frank Qud özünü itirdi, Azərbaycan pəhləvanı ikinci dəfə nərə çəkəndə... Frank Qud top kimi havada dövrə vurub döşəməyə yapışdı. Onun qadağan olunmuş fənd işlətməyi Rəşidə bərk yep eləmişdi. Rəşid onun sinəsinə çöküb pıçıltı ilə, lakin coşğun bir qəzəblə dedi "Amerikanı indi xatırla, cənab Qud!"

Frank Qud dizi üstə qalxıb saçlarını ovxalamağa və uşaq kimi ağlamağa başladı...

1934-cü ilin soyuq qış günlərindən biri idi. Küləkli qar yağırdı. Rəşid evdə darıxaraq sirkin direktoru Vladimir Semenoviç Sazanova zəng vurub, dostlarıgilə getməyi ona bildirdi. Nəhayət, onlar görüşüb tramvaya mindilər. Bu vaxt Rəşidgilin oturduqları qoşqulu vaqon "Şamaxinka" adlanan ərazidə relsdən çıxdı. Belə havada tramvaydan başqa heç bir nəqliyyat vasitəsi işləmirdi. Sazanov zarafatla dedi: "Bəs bilmirdilər ki, pəhləvanı qoşqulu vaqonda oturdanda o, öz yolu ilə getməz?"

Tramvayın ətrafına çoxlu adam toplaşmışdı. Sürücü bildirdi ki, texnika gələnə kimi (2 saat) gözləməliyik. Sazanov üzünü Rəşidə tutub yenə dilləndi: "Hə pəhləvan, bir halda ki, günahkar sənsən, özün də bu işin çarəsini tapmalısan!.."

Rəşid vaqondan bütün adamların düşməsini tələb etdi. Sonra vaqona yaxınlaşıb çiynini vaqona dirəyib, əlləri ilə də vaqonun alt hissəsindən yavaş-yavaş onu relsin üstünə itələdi. Təkərlər düz relsin üstünə əyləşdi. Bu hadisə çox gözlənilməz oldu. Sərnişinlər elə bil bu hadisəni səhnədə görürdülər. Buna bənzər daha bir hadisə. 60-cı illərin əvvəlləri idi. Rəşid pəhləvan Borçalıya toya gəlmişdi. Rəşid və onun qonaqları (bir kişi, bir qadın) axşamüstü toy adamları ilə xudahafizləşib gəldiyi "Pobeda"ya oturdular. Bu vaxt Borçalıda möhkəm yaqış yağmışdı. Yol palçıq idi. Bir müddətdən sonra uşaqlar tənginəfəs gəlib toy sahibinə bildirdi ki, pəhləvanın maşını sürüşüb arxa düşüb. Kəndin camaatı hadisə yerinə toplaşdı. Nə qədər çalışdılarsa maşını çıxara bilmədilər. Axırda Rəşid pəhləvan kəndir istədi. O, iri çinar ağacına bağlayıb, o biri ucunu isə özü dartdı. Maşını astaca arxdan çıxartdı.

Rəşid Yusifov 1958-ci ilə kimi səhnədən, xalçadan ayrılmamışdır. Hətta 50-yaşı tamam olanda əla idman formasında idi.

"Rəşid Yusifov fevralın 11-dən martın 8-dək Bakı Dövlət Sirkində keçirilən klassik güləş üzrə yarışda iştirak etmiş və 20-dən artıq professional güləşçinin çıxış etdiyi bu yarışda 14 qələbə qazanmış, 2 oyunu heç-heçə ilə qurtarmış (40 dəqiqəlik tutaşmada) və bir dəfə də olsun məğlub olmamışdır". (Bakı Dövlət Sirkinin direktoru L.Aslanov, 1950).

Rəşid pəhləvanın Vətən qarşısındakı xidmətlərinə görə 1957-ci il aprelin 20-də Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fərmanı ilə ona Azərbaycan SSR-in əməkdar artisti adı verilmişdir. Gənclərin VI Ümumdünya festivalının keçirilməsində göstərdiyi qayğıya görə SSRİ İdman Komitəsinin və festivalın sovet komitəsinin Fəxri Fərmanı ilə təltif olunmuşdur.

Yevgeni Kuznetsovun 1957-ci ildə "İskusstvo" nəşriyyatı tərəfindən buraxılan "Sovet sirkinin ən güclü pəhləvanları" adlı kitabında yazılmışdır:

"SSRİ-də Azərbaycan pəhləvanı Rəşid Yusifov kimi ikinci bir ağır atlet yoxdur, ona Azərbaycan Poddubnısı" demək bizim üçün necə də xoşdur". Nəhayət, ona Azərbaycan SSR xalq artisti fəxri adı da verilir.

Rəşid Yusifovun vəfatı ilə əlaqədar olaraq "Ədəbiyyat və İncəsənət" qəzetinin 5 mart 1982-ci il tarixli nömrəsində vida məqaləsini SSRİ-nin Əməkdar idman ustası Rza Baxşəliyev belə bir cümlə ilə başlamışdı:

"Ona sadəcə Rəşid pəhləvan deyərdilər..." Doğrudan da Azərbaycanın milli güləş tarixində hələ elə bir pəhləvan olmamışdır ki, ona bu cür müraciət edilsin.

Rəşid pəhləvanın Azərbaycan Dövlət Sirkindəki dəfn mərasiminə yığışanlar Rəşidin həyatda qazanmış olduğu nailiyyətlərdən aqızdolusu danışırdılar.

Kamandar Məcidov

Mən Kamandar duhasını nə kəşf etmək fikrində olmuşam, nə də onu qarşıma məqsəd qoymuşam. Lakin onun uşaqlıqdan tutmuş ta bu günədək olan həyatını əks etdirə bilən bəzi epizodları siz oxuculara çatdırmaq istəyirəm. Onu da çatdırmaq istəyirəm ki, bəzən bizim diqqətsizliyimiz, etinasızlığımız və yaxud bilərəkdən atdığımız uğursuz addımlarımız ayrı-ayrı şəxslərin mənafeyinə olduğu kimi, ümumi respublikaya da baha başa gəlir. Biz bu səhvlərimizi klassik üsulla güləş üzrə Avropa, dünya, Olimpiya və digər mötəbər yarışların qalibi Kamandar Məcidovun timsalında görürük.

Seulda keçirilən XXIV yay oyunlarından Minskə qayıdandan sonra Kamandara neçə dəfə zəng vurduqsa, evdə tapa bilmədik. Və nəhayət, bir gün səhər tezdən xəttin o başında telefon dəstəyini qaldırdılar. Xeyli söhbət etdik. Dedi ki, Kislovodskdən dünən qayıtmışam. Elə bildim dincəlməyə gedib, lakin aydın oldu ki, onun dincələsi günləri hələ qabaqda-güləş döşəkcəsini tərk etdikdən sonra başlayacaqdır. Sözləşdik ki, dekabr ayının sonlarında bir-iki günlüyə Gürcustanın Dmanisi şəhərinə-doğma Vətəninə, anasının və qohum-qardaşlarının görüşünə gələndə oturub gecələr ürəyimizi boşalda bilərik. Bilirdim ki, bu qısa müddətdə həm Kamandarla, həm də istədiyimiz adamlarla görüşüb söhbət etmək mümkün olmayacaqdır. Mən isə onun gəlişini gözləmədən dağlar qoynunda yerləşən Dmanisiyə yola düşdüm. Burada onun anası Sona Rüstəm qızı və qardaşı Niyazla, ata yurdu Kamamlı kəndində rayonun ilk idman ustası Valeh Bayramov və kəndin ağsaqqallarından biri, Aşıq Əmraha, Aşıq Kamandara, Aşıq Ürfətə və başqa aşıqlara ustad sazı bağlamış Məhəmməd Mahmud oğlu Bayramovla görüşüb Kamandar barədə doyunca söhbət etdik.

Atalar yaxşı demişlər ki, budaqlar kökdən su içir. Kamandarın kökündə də güləş tutanlar olubdur, özü də ömrünün sonunadək kürəyi yerə gəlməyən kişilər. Belə kişilərdən biri haqqında-Kamandarın ata babası Vəli Məcid oğlunun haqqında çox danışdılar. Onların şirin-şirin danışdıqları epizodları dinlədikcə, sanki gözümün qarşısından keçən bu kino lentinə tamaşa etdikcə deyirsən ki, Kamandar həmin kökdən cücərmiş bir pöhrədir.

Deyilənlərə görə, 1930-cu ildə Lüksemburq rayonunun (indiki Bolnisi) Daşlı qullar kəndinə bir nəfər gürcu pəhləvanı gəlibmiş. Yan-yörədə olan kəndlərə (indiki Dmanisi) xəbər çatır. Hamamlı kəndindən Vəli Məcid oğlu da bu xəbəri eşidir. Oqaya çağırılmasa da, yolu əlinə alır. Gəlib Daşlıqullara çatanda görür ki, bir meydan qurulub, gəl görəsən. Güləş tutanlara xeyli tamaşa edir. Bir-bir yıxılanlar başlarını aşağı salaraq yığıncaqdan uzaqlaşırlar.

Qarşısına çıxan olmadığını görən gürcu pəhləvanı bədənini oynadaraq meydanda o yan bu yana var-gəl edərək bir az da fərəhlənir. Vəli Məcid oğlu irəli yeriyərək onunla güləşmək istədiyini bildirəndə pəhləvan onu başdan-ayağa süzür. Bu baxışı ilə o demək istəyir ki, belə oğulların kürəyini yerə vurdum, sən onların yanında nəsən. İnadkarlığına sadan Vəli Məcid oğlu pal-paltarını düzəldərək:

- Bu meydan, bu da şeytan - deyir.

Xülasə, onlar güləş tuturlar. Bir az keçməmiş mənəm-mənəm deyən pəhləvanın kürəyi yerə dəyİr. Qalxıb bir də güləşirlər. Vəli Məcid oğlu onu yenə də yerə sərəli qoyur. İşi belə görən gürcü onu qucaqlayıb öpür və deyir ki, biz dost olmalıyıq. Elə həmin gündən ömürlərinin sonunadək onlar dostluq edirlər.

Hamamlı kəndində güləş tutanlar çox olubdur. Onlardan Şamı Paşa oğlu Məmmədov, Hacıxəlil Məmmədov, onu Dimidin oğlu Hacıxəlil kimi də tanıyırlar. Belə pəhləvanların arxasını Borçalıda yerə gətirən olmayıbdır. Onlar toyda, şənlikdə güləşəndə körpələr də həsədlə tamaşa edər, sonra da çəkilib bir kənarda güləşərlərmiş.

Vəli Məcid oğlu beş-altı kişi ilə birlikdə Səfərli koluna odun gətirməyə gedibmiş. Onlar uşaqlarını da köməyə aparıblarmış. Kamandar da babası ilə gedibmiş. Odun yığıb arabalara yüklədikdən sonra oturub dinclərini alırlar. Belə qərara gəlirlər ki, uşaqları güləşdirsinlər. Kamandar hamısından balaca və çəlimsiz olduğundan bir aqacın dibində oturub güləşənlərə baxır. Qalibin atası çox qürrələnir. İşi belə görən Vəli kişi irəli yeriyərək deyir ki, indi mənim balamla güləşən tapılmayacaqmı? Baxıb gülüşürlər ki, onun canı-cəsədi də yoxdur, uşaqların hansı ilə güləşəçək? Baba qalib oğlanı göstərir. Yenə də gülüşürlər. Bütün bu külüşlər Kamandar həmin oğlanı tutduğu ilə yıxdığı bir olanda kəsilir.

Əgər biz onu hər hansı bir aparatla müqaisə etmək istəsək, onu deyə bilərik ki,hələ belə həssas aparat mövcud deyildir.Övladlarının harada olmasından asılı olmayaraq, ana ürəyi onların keçirdikləri bütün hissləri, bəlkə də gələcəklərini duyur.

Kamandarın anası Sona xalanın söylədikləri:

-Kaman (Kamandarı onlar belə çağırırlar) üçüncü sinifdə oxuyarkən idman məktəbinə ayaq açmağa başlamışdı. Dərsdən qayıdan kimi kitab-dəftərini bir tərəfə tullayır, əlinə pendir-çörək götürərək idman formasını yığışdırır və özünü məşqlərə çatdırmağa çalışardı. Evə qayıdanda görərdim ki, uşaq ayaqlarını sürüyə-sürüyə gələr, özünü çarpayıya salan kimi də yuxuya gedərdi. Ürəyimdə öz-özümü danlayar, onu bir daha güləşməyə getməyə buraxmayacağıma söz verərdim. Bir də qorxurdum ki, dilim-ağzım qurusun, uşağın qolu-qıçı sınar, qırılar. İndi də gəl onun dərdini çək. Hər dəfə mən onu danlayırdım ki, bir daha o tərəfə ayaq basmasın. O isə məni daha tez yola gətirər və deyərdi:-Ay ana, qorxma, qonşularımızın uşaqları da idman məktəbinə gedirlər. Onlara nə olur ki, mənə də bir şey olsun. Bir də sənin oğlun hər yetənə qol-qıç qırdıran deyil, mən yatanda fikirləşirəm ki, elə bir fənd tapım ki, onu heç kim bilməsin. Sabah isə fəndə qarşı fənd işlədim,ürəyini sərin saxla-deyərdi.

Bir gün Kamanın məşqçisi Əli Nəbiyevi gördüm, allah ona rəhmət eləsin, yaxınlaşıb utana-utana soruşdum:

-Alik, ağrın alım, Kamandan bir şey çıxacaqmı? O isə cavabında:

-Ay onun başına dönüm, o, çox bacarıqlı uşaqdır. Gəlin siz mənim sözümə baxın, Kamandarı Bakıya aparın. Rayonda nə mütəxəssis, nə də imkan vardır. Kamandarın çox böyük gələcəyi ola bilər, əlbəttə, öz üzərində belə həvəslə çalışsa.

Atası həmin il rəhmətə getmişdi. Rəhmətlik qayınatam Vəli Məcid oğlu ilə bu barədə danışa bilməzdim də. Odur ki, oğlum Niyazla məsləhətləşdik. O da dedi ki, ay ana, uşaq körpədir, qoy heç olmazsa, səkkizinci sinfi bitirsin.

Kaman çarpayısının üstündə divara bir türk pəhləvanının şəklini vurmuşdu. Elə hey ona baxar, mənə deyərdi ki, ay ana, bax, mən də onun kimi olacağam. Qoy mənim şəklimi də qəzet-jurnallardan kəsib başlarının üstündən assınlar. Uşaq idi, belə deyirdi, indi isə deyir ki, mən nə etmişəm, nə olsun ki, çempionam.

Xülasə, Kaman səkkizinci sinfi bitirəndə Niyaz Bakıdan zəng etdi ki, lələmə (Vəli Məcid oğlunu belə çağırardılar) deyin Kamandarı gətirsin. Getdilər, bir də Gəldilər ki, Kaman idman məktəbinə götürüldü. Qayınatam rəhmətlik hey deyərdi ki, mənə bircə bucığaz oxşayıb, onun qadasın alım, üzümü ağartsa o ağardacaq. Mənim kürəyimi yerə vuran olmayıb, o da mənim yolumu tutacaq.

Kamanın inadı, qohum-əqrəbanın onun haqqında yaxşı fikirdə olması məndə də inam yaratdı. Fikirləşirdim ki, bəlkə bu uşağın gələcəyi yaxşı olacaq, ona niyə mane olum, qoy getsin Bakıya. Bakıya yola salanda dedim ki, bu yolu seçmisən ay bala, get uğurun xeyrə dönsün, arzuna çat. Kaman isə yenə türk güləşçisini göstərərək bildirdi ki, bax onun kimi olacağam.

İlk meşqçisi Əli Nəbiyev məşğul olduğu uşaqların içində Kamandarın seçildiyine görə vaxtının çoxunu ona sərf edərmiş. Görərmiş ki, dünən bu uşağa öyrədilən fənd bu gün ya başqa cür işledilir, ya da tam yenisi ilə əvəz olunur. Əvvəlcə elə bilir ki, onunla başqa adam da meşğul olur. Sonra qət edir ki, Kamandarın özü bu işə həvəslidir. Hamıdan tez gəlir, gec gedir. İstədiyi bir şey alınmadıqda əldən duşənə kimi çalışırmış. Fikrət Tahirov və İqdam Ələkbərov da razılaşarlar, əgər üstünə bir az da artırmasalar.

Qardaşı Niyaz deyir ki, bir dəfə Minskə getmişdim. Kamandarın məşqçisi Viktor Aleksandroviç Rudenkovla görüşüb hal-əhval tutduqdan sonra qardaşımı soruşdum. İdman zalında məşq etdiyini bildirdi. İndiyədək onun yarışlarda çıxış etdiyinin şahidi olsam da məşq etdiyini görməmişdim. Meşqçiden xahiş etdim ki, məni də ora aparsın, baxım görüm bir necə məşq edir. O bir şərtlə razılaşdı ki, mən yuxarıdan tamaşa edəcəm və gəldiyimi Kamandara bildirməyəcəm. Əks təqdirdə mən məşqlərə manə ola bilərəm.

Razılaşdığımız kimi də etdim. Kamandarla onun evinə qayıdanda yolda dedim ki, ay qardaş, tikintidə beton qarışdırmaq sənin məşqindən asandır. O ise cavabında dedi ki, bəs nə bilmişdin, elə bilirsən döşəkcə üzərinə çıxmaq asandır. Hamının işi-gücü olduğu kimi, hələlik bu da mənim işimdir, atalar demişkən alın təri ilə qazanılan həp bir işin çətini ilk addım atmaq olur. İlk addım atılandan sonra növbəti addımları da inamla atmaq olar... Əgər urəklə istəsən. 1984-cü ilin iyun ayının əvvəllərində Kamandar Dmanisi torpağına Avropa çempionu kimi gəlmişdi. Rayonun partiya, sovet və digər ictimai təşkilatlarının nümayəndələri onu təntənə ilə qarşıladılar. Qohum-qardaşları da öz yerinde. Lakin hamamlı kəndinin bütün sakinleri onun yolunu daha səbirsizliklə gözləyirdilər.

Kəndin girəcəyində toy-zurna səsi bir-birinə qarışmışdı. Qohum-əqrəba, tanıyan-tanımayan, hamı Kamandarı qucaqlayıb köksünə basır, xalqın adını belə yüksəklərə qaldırdığına görə ona minnətdarlığını bildirirdi. Kamandar isə bütün bunları özünə böyük borc kimi qəbul edirdi.

Bir neçə gün əvvəl İsveçin Yönqepinq şəhərində sonradan onun əsas rəqibi olan Jivko Vankelovla görüşü zamanı fəndi fənd dalınca işlədərək xallar qazananda, hakimin onun əlini qalib kimi yuxarı qaldıranda belə, doğma rayonda onu belə qarşılayacaqları barədə düşünmürdü. O zaman onu yalnız bir şey- necə olursa-olsun İsveçdən qalib kimi qayıtmaq fikri narahat edirdi. İstəyinə də nail oldu, atalar demişkən, niyyətin hara, mənzilin də ora.

Kamandar rayona bir neçə günlüyə gəlmişdi. Dmanisi rayon partiya komitəsinin birinci katibi Emzar Beridze büro üzvləri və rayon fəalları ilə görüş keçirdi. Rayonun adını uzaq ölkələrdə tanıtdığına görə Kamandara minnətdarlığını bildirdi. Minskə yola düşərkən bu qayğılara cavab olaraq Kamandar bir cümlə ilə cavab verdi: "Ay mənim əzizlərim, onu yaxşı bilin ki, mən bir də bu torpağa dünya çempionu kimi qayıdacağam".

Dədələrdə yaxşı bir kəlam da var: "Kişidə söz bir olar". Kamandar da dədələrimizin kəlamını hədər yerə işlətmir. Bunu öz əməlləri ilə bir daha təsdiq etdi.

İstedadlı güləşçi və müəllim hazırda Borçalı elində müəllimlik və məşqçiliklə məşğuldur.