|
BORÇALI MAHALININ EL QƏHRƏMANLARI
Hacıxalıl ağa
XX əsrin əvvəllərində Zaqafqaziyanın
bir sıra bölgələrində olduğu kimi, Borçalıda da
çoxlu igid, cəsur və sağlam düşüncəli, saf
əqidəli şəxsiyyətlər meydana gəlmişdir. Bu
qəhrəman və dönməz əqidəli çəsurlar əsasən
dövlət jandarmlarının və acgöz ağaların,
bəylərin yerlərdə kəndlilərə tutduqları
divandan sonra meydana atıldılar. Belə
ərənlərdən biri də Sarvanın Bayramovlar
nəslindən olan Hacıxalıl ağadır. Hacıxalıl ağa
çox igid, qorxmaz və qeyrətli şəxsiyyət olub. O,
uşaq vaxtı valideynləri ilə tez-tez (yaz
aylarında) yatağa (Yağılçaya) getməyi, yayda isə
mal-qoyunla dağlara - yaylağa çıxmağı çox
sevərmiş.
Haçıxalıl ağa demək olar ki, bütün
cavanlığını at belində, dağların cıdır
meydanlarında keçirmişdir. Sözünə və əqidəsinə
bütöv olan Hacıxalıl yaşının ən yetkin (18-20)
çağında başına özü kimi qoçaq və yenilməz
cavanları toplayıb bir dəstə yaradır. Bu dəstəyə
Borçalının bir çox bölgələrindəki namuslu
oğlanlar toplanır. Hacıxalılın dəstəsində cəmi 35
nəfər atlı igid fəaliyyət göstərirdi.
1914-1916-cı illərdə Hacıxalıl ağa öz atlı
dəstəsilə 1irlikdə Rusiya tərəfə üz çevirmişdir.
Rusiyada çar Nikolay hakimiyyətdə olarkən ölkə
macarlarla, bolqar və rumınlarla müharibə
aparırdı. Bu müharibədə Hacıxalıl ağa öz atlı
müsəlman dəstəsilə general Kondratenkonun
komandasında döyüşə başlamışdır. Onun arzusu bu
idi ki, vətəndən uzaq yerlərdə Azərbaycan
türklərinin şərəfini qorusun. Bu savaşda
Hacıxalıl ağa göstərdiyi qəhrəmanlığa və döyüş
rəşadətinə görə üç dəfə qızıl və Georgi xaç
medalları ilə təltif edilmişdir.
Hacıxalıl ağanın bu müharibələrdə
göstərdiyi qəhrəmanlıqlardan biri haqqanda o
dövrün qəzetlərinin yazdıqlarını və
ağsaqqalların söylədiklərini qeyd etmək
istərdik:
1916-1917-ci illərdə çar Nikolayın bir
diviziya əsgəri ərzaq məhsullarından korluq
çəkərək macar sərhədlərində meşəyə sığınıb
qalmışdır. Bunu görən Hacıxalıl ağa (bu adı xalq
vermişdi) diviziyanın komandiri general
Kondratenkoya müraciət edib, onu öz dəstəsilə
çayı keçib, macar məntəqələrindən ərzaq
gətirməyi xahiş etdi. Müəyyən sövdələşmələrdən
sonra Hacıxalıl ağa içazəni əldə edib, bərəyə
minib dəstəsilə birlikdə çayın o biri tayına
keçib mal-qaranı və ərzaq məhsullarını qarət
edir tez də komandirin yanına qayıdır. Onun bu
igidliyini görən general Kondratenko Hacıxalıl
ağa barəsində çara məlumat verib təqdimat
göndərir.
Təqdimatda çar Aleksandra Hacıxalıl
ağanın qəhrəmanlığından, onun əsgərlərin
acından ölməməsi üçün düşmən torpağında
qəhrəmanlıq göstərib bol ərzaq gətirməsi barədə
məlumat verib xahiş edir ki, ona qanuni ağa adı və
Borçalının ərazisində əkin-biçin və örüş yerləri
verilsin. Bir müddətdən sonra çar Aleksandr
həmin təqdimatla əlaqədar əlavə bir məktub da
yazıb Zaqafqaziya quberniyasının səlahiyyətli
nümayəndəsi knyaz Vorontsova göndərir və
Hacıxalıl ağanı bir sıra imtiyazlarla bərabər
həm də Georgiyev qızıl xaç ordeni ilə təltif
edir. Knyaz Vorontsov çar Aleksandrın bütün
tələblərini canla-başla qəbul edib, bir yanı
Sınıq körpü və bir yanı Başkeçid yaylaqları olan
ərazini Hacıxalıl ağanın adına qanuniləşdirir.
Bundan sonra Hacıxalıl ağa mahalda
gedən bir sıra milli savaş və dövlət
çevrilişlərini qəbul etmədiyini əsas götürərək
bölgənin ən igid, qoçaq və cəsur atlı dəstələrini
başına toplayıb meşələrdə və dağlarda tüğyan
etməyə başladı. Onun dəstəsində Kosalı dəli
Əhməd, Xaccaoğlu Qənbər, Bəylərli İsmayıl, Paşa,
Baydarlı Bəkir, Dəmyə Korarxılı Məmməd Pərlin,
Çıldırlı Əli kimi cənkavər igidlər vuruşurdu.
Dəqiq məlumata görə, Hacıxalıl ağa öz
atlı dəstəsilə Türkiyə sərhədindən keçdiyi vaxt
sərhəd körpüsü üstündə tikanlı məftillər
arasında rus diviziyasının zabitləri Dəli
Əhmədi və Paşanı tüfənglə vurub öldürdülər. Bunu
görən Hacıxalıl ağa sərhəd döyüşçülərinin
başını qatıb gizli yolla Türkiyəyə keçdi (33
nəfər). Sarvanlı milis podpolkovniki Kamal Nadir
oğlu Həsənovun verdiyi məlumata görə (bu
ifadələri olduğu kimi Həsən Əlləz oğlu da
təsdiqləyir), Hacıxalıl ağa bir müddət Türkiyədə
yaşadı və bu vaxtları Borçalının Lüksemburq
bölgəsinin katibi olan Şabanov... Hacıxalıl ağanı
və onun dəstəsini yedəkləmək üçün hər iyrənc
əməllərə əl atdı. Belə ki, o, Tiflislə əlaqəyə
girib bəzi dəstələrin köməyi nəticəsində
Hacıxalıl ağanı razı saldı ki, guya dəstəsinin
Borçalıda törətdikləri əməllərin üstündən
keçilir, ağanın özünü isə bölgəyə polis rəisi
qoyacaqdır. Şabanovun bu "xeyirxah"
əməllərini yaxşı başa düşən 10-15 nəfər atlı dəstə
Borçalıya qayıtmaqdan imtina etmiş, qalanları
isə Hacıxalıl ağa ilə birlikdə Borçalıya
qayıtmışlar. 1927-ci ildə Şabanov Tiflis
quberniyasının Qarayazı nahiyəsinin Soğanlıq
kəndi yaxınlığında (it qırılan) ağanın dəstəsini
mühasirəyə alıb, güllə-borana tutdurdu.
Hacıxalıl ağanın dəfni və onun qəbri
haqqında heç bir məlumat yoxdur. Çox güman ki,
onlar İt qırılanda güllələnmiş və meyitlər
sahibsiz qalıb xarabazarlarda çürümüşdür.
|
